Trụ sở chính của ngân hàng Nga Sberbank tại Matxcơva. Ảnh chụp ngày 12/09/2014. REUTERS

Biện pháp muộn đánh vào biểu tượng của Nga  Tại sao Liên Hiệp Châu Âu phải chờ đến hơn ba tháng kể từ khi Matxcơva phát động cuộc chiến tại Ukraina   mới đánh vào biểu tượng của ngành ngân hàng Nga ? Sberbank lẽ ra phải bị trừng phạt sớm hơn vì theo kinh   tế gia Nicolas Véron, Viện Kinh tế Quốc tế Peterson ở Washington, đồng sáng lập tổ chức tư vấn châu Âu   Bruegel, « cơ chế trừng phạt của Liên Hiệp Châu Âu ít tin cậy chừng nào không bao gồm cả Sberbank ».  Sberbank có vị trí đặc biệt ở Nga cả về mặt tài chính lẫn lịch sử, không một nước nào lại có một ngân hàng có   vị trí nổi trội như vậy, theo trang France 24. Sberbank thừa hưởng mạng lưới quỹ tiết kiệm sau khi Liên Xô   tan rã nên đứng đầu cả nước về số khách hàng, khoảng 100 triệu người, có 16.000 chi nhánh và chiếm gần 1/3 tổng số cổ phần do các ngân hàng nắm giữ ở Nga.  Sberbank cũng là một trường hợp đặc biệt « theo kiểu Nga » vì trên lý thuyết, Sberbank là một ngân hàng tư  nhân nhưng cổ đông chính lại là Ngân hàng Trung ương Liên Bang Nga. Đây không chỉ là « xung đột lợi ích, mà  còn là vị thế cho phép Sberbank đóng vai trò lớn trong việc hoạch định chính sách kinh tế và tiền tệ của đất   nước », theo nhận định đăng trên báo Financial Times của ông Lajos Bokros, cựu bộ trưởng Tài Chính của   Hungary. Ngoài ra, người đứng đầu Sberbank, ông Herman Gref, từng làm bộ trưởng Thương Mại Nga từ  năm 2000, được đích thân tổng thống Vladimir Putin bổ nhiệm năm 2007. Trên quy mô châu Âu, Sberbank   nằm trong nhóm 30 ngân hàng hàng đầu dù phải chịu nhiều biện pháp trừng phạt quốc kể từ khi Nga sáp nhập bán đảo Crimée năm 2014.

Hiệu quả đến đâu ? Biện pháp được Liên Hiệp Châu Âu đánh giá là « cứng rắn » nhưng lại đưa ra muộn có thể được giải thích qua ba lý do. Thứ nhất, Liên Hiệp Châu mất một tháng « lục đục nội bộ » vì Hungary dọa phủ quyết loạt trừng phạt thứ 6 nếu không nhận được « các bảo đảm » về nhập dầu lửa của Nga. Thứ hai, theo Nicolas Véron, « Liên Hiệp Châu Âu chờ lâu nhất có thể để các nhà xuất khẩu châu Âu tiếp tục giao dịch với các khách hàng ở Nga có tài khoản ở Sberbank ».Thứ ba, Bruxelles muốn giữ lại những « con át chủ bài » để « gia tăng áp lực trừng phạt » và để giới chính trị gia khẳng định là vẫn hành động. Liên Hiệp Châu Âu « đã không trừng phạt cùng lúc tất cả các ngân hàng Nga  để luôn lăm le đe dọa gây thiệt hại nghiêm trọng hơn cho nền kinh tế Nga », theo chuyên gia về kinh tế Nga Sergey Popov, đại học Cardiff.Mục đích loại Sberbank khỏi Swift là để khách hàng của ngân hàng lớn nhất Nga gặp khó khăn trong giao dịch  quốc tế. Tuy nhiên, ông Tyler Kustra, chuyên gia về hiệu quả của các biện pháp trừng phạt kinh tế, Đại học  Birmingham, nhắc lại vũ khí này chỉ thực sự hiệu quả nếu « không có các lỗ hổng trong cơ chế vì khách hàng của một ngân hàng bị loại khỏi Swift vẫn mở được tài khoản ở một ngân hàng khác tham gia Swift ». Hiện tại, rất nhiều ngân hàng Nga, như Alfa Bank (ngân hàng tư nhân lớn nhất Nga), vẫn được tham gia vào hệ thống tin nhắn Swift. Có thể nói biện pháp trừng phạt của Bruxelles mang nặng tính biểu tượng hơn là hiệu quả hoặc Liên Hiệp  Châu Âu vẫn để lối thoát cho các nhà tài phiệt, các tập đoàn lớn của Nga. Đối với những tập đoàn này hay đối  với những hợp đồng lớn, luôn có cách để lách trừng phạt, như thông qua một ngân hàng khác, đặc biệt là ở Trung Quốc, chấp nhận các giao dịch với Sberbank mà không cần đến mạng lưới Swift. Còn đối với khách hàng cá nhân Nga có tài khoản ở Sberbank, các biện pháp trừng phạt của Liên Hiệp Châu Âu  « không tác động nhiều vì họ không thực sự có nhu cầu giao dịch quốc tế », vẫn theo Sergey Popov. Các nhà  xuất-nhập khẩu nhỏ của Nga có thể sẽ gặp khó khăn hơn trong việc tìm phương pháp thay thế. Tuy nhiên, họ  không chiếm số đông, hiện chỉ còn vài trăm nhà xuất-nhập khẩu ở Nga.