PHẦN III: NỀN MÓNG ĐỨC KITÔ – ĐÁ TẢNG HAY CÁT BỤI? CHƯƠNG 5: ĐỨC KITÔ CÓ PHẢI LÀ "ÔNG CHỦ" DUY NHẤT?

Trong đời tu, chúng ta nói về Chúa Giêsu mỗi ngày. Tên Ngài xuất hiện trong mọi lời kinh, mọi bài giảng, mọi lá thư mục vụ. Nhưng có một câu hỏi "sát thương" cao mà chúng ta thường né tránh: Nếu Đức Kitô không ban cho bạn những đặc ân đi kèm chiếc áo dòng, bạn có còn muốn ở lại với Ngài không?
1. Cuộc Khám Nghiệm "Động Cơ"
Có những câu hỏi trong đời tu không làm chúng ta khó chịu vì chúng quá phức tạp, nhưng vì chúng quá đúng. Chúng giống như một mũi kim nhỏ chạm vào nơi đang viêm nhiễm trong lòng, và ngay lập tức ta biết: chỗ này đau là vì chỗ này có vấn đề. Một trong những câu hỏi ấy là: rốt cuộc, điều gì đang thật sự vận hành đời tu của tôi? Cái gì là “động cơ” thật bên trong tôi? Tôi đi tu vì ai? Tôi sống đời thánh hiến vì điều gì? Tôi mang áo dòng, đeo thánh giá, đọc kinh, dâng lễ, giữ giờ, thi hành sứ vụ, nói những ngôn ngữ đạo đức rất quen thuộc, nhưng cái gì đang âm thầm quay bánh xe đời tôi? Tình yêu Đức Kitô, hay một nhu cầu sâu kín nào khác được ngụy trang rất đẹp bằng những từ ngữ đạo hạnh?
Nói cho cùng, điều nguy hiểm nhất trong đời tu không phải luôn là một tội lỗi lộ liễu khiến người khác dễ nhận ra và dễ cảnh giác. Điều nguy hiểm hơn nhiều là một sai lệch ngay ở tầng sâu nhất, nơi gần như không ai thấy, kể cả chính mình. Một người có thể sống rất chỉnh chu bên ngoài mà vẫn lệch từ gốc. Một cây cột có thể được sơn phết rất đẹp ở phần nổi, nhưng phần móng dưới đất đã nứt từ lâu. Một chiếc xe có thể được rửa sạch bóng, đèn sáng, còi kêu, ghế bọc sang trọng, nhưng động cơ bên trong đang mục dần, dầu đang rò rỉ, và chỉ chờ một quãng đường dài hơn một chút là nó nằm lại bên vệ đường. Đời tu cũng vậy. Nhiều khi vấn đề không nằm ở vẻ bề ngoài. Vấn đề nằm ở chỗ cái máy bên trong đang chạy bằng nhiên liệu gì.
Hãy thành thật với nhau. Đời tu Công giáo, nhất là trong nhiều bối cảnh văn hóa Á Đông, không chỉ là một ơn gọi thiêng liêng, mà còn kéo theo một vị thế xã hội nhất định. Người ta kính trọng linh mục. Người ta lễ phép với nữ tu. Người ta gọi mình là “cha”, là “sơ”, là “thầy”, bằng một cung cách mà không phải ai ngoài xã hội cũng có được. Ở đâu đó, người tu được nhìn như một người của Chúa, được mời hiện diện trong những thời khắc quan trọng của đời người: sinh ra, cưới xin, đau bệnh, hấp hối, qua đời. Có những nơi, chỉ cần chiếc áo dòng xuất hiện, người ta đã tự động dành cho một khoảng kính nể. Có những nơi, người tu dù không giàu có, nhưng cũng có một sự bảo đảm mà rất nhiều người ngoài đời không có: cơm ăn, chỗ ở, thuốc men, cộng đoàn, một cơ cấu nâng đỡ, một mạng lưới các mối liên hệ, một chỗ dựa trong lúc yếu đau, tuổi già, hoặc khi cuộc đời ngoài xã hội quá gập ghềnh. Đó là một dạng an toàn. Và vì nó đứng cạnh những điều thánh thiêng, nên nó trở thành một thứ “an toàn thánh thiện”.
Cụm từ ấy nghe vừa đẹp vừa đáng sợ. Đẹp, vì quả thật Thiên Chúa chăm sóc người của Ngài qua Hội Thánh, qua cộng đoàn, qua những hình thức bảo trợ vật chất và tinh thần rất cụ thể. Nhưng đáng sợ, vì chính sự chăm sóc ấy có thể trở thành nơi cái tôi ẩn náu. Một người có thể đến với đời tu trước hết không phải vì trái tim bị Đức Kitô đánh gục, không phải vì bị vẻ đẹp của Tin Mừng thiêu đốt, không phải vì không thể sống một đời nào khác ngoài đời dâng hiến, mà chỉ vì họ nhìn thấy ở đó một lối thoát tương đối an toàn khỏi sự bấp bênh của cuộc sống. Họ không bước vào tu viện như người tình chạy về phía người mình yêu. Họ bước vào như một người tìm nơi trú ẩn. Mà nơi trú ẩn ấy lại mang danh Thiên Chúa, nên họ càng ít dám xét lại chính mình.
Ở đây cần công bằng. Không phải mọi sự tìm kiếm an toàn đều xấu. Con người là hữu thể mong manh. Chúng ta ai cũng sợ cô đơn, sợ bị bỏ rơi, sợ nghèo túng, sợ thất bại, sợ bơ vơ trong một thế giới quá cứng lạnh. Có người lớn lên trong một gia đình tan vỡ, có người sống tuổi thơ trong thiếu thốn, có người đã nếm đủ những nhục nhằn của kiếp người, và khi gặp đời tu, họ cảm thấy như gặp một mái nhà. Điều đó tự nó chưa phải là gian dối. Nhiều người thực sự đến với Chúa từ những vết thương như thế. Nhiều ơn gọi được nảy mầm từ nỗi đau. Nhiều người ban đầu đến với nhà dòng vì cần một chỗ nương thân, rồi dần dần ở lại vì gặp được Đức Kitô thật. Ơn gọi không phải lúc nào cũng bắt đầu trong tinh tuyền tuyệt đối. Có khi nó bắt đầu rất lẫn lộn, rất người, rất yếu đuối. Thiên Chúa vẫn có thể dùng những khởi đầu chưa đẹp để dẫn một linh hồn đến chỗ tinh ròng hơn.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ này: nếu sau nhiều năm sống đời tu mà “động cơ” vẫn không được thanh luyện, nếu sau bao nhiêu mùa Chay, bao nhiêu kỳ tĩnh tâm, bao nhiêu giờ kinh, bao nhiêu lần xưng tội, bao nhiêu bài giảng về từ bỏ, bao nhiêu lần nghe nói về thập giá, mà cái lõi bên trong tôi vẫn chủ yếu là tìm sự bảo đảm cho bản thân, thì đó là một bi kịch thiêng liêng. Tôi có thể làm rất nhiều việc của Chúa mà thật ra vẫn đang xoay quanh chính mình. Tôi có thể nói rất hùng hồn về hy sinh trong khi chính tôi lại đang âm thầm chọn một hình thức sống ít rủi ro nhất. Tôi có thể giảng về nghèo khó nhưng lại cần hệ thống, cần vị thế, cần sự được bảo vệ, cần tiếng tốt, cần chiếc áo như một lá chắn tâm lý. Tôi có thể mang danh là người từ bỏ thế gian mà thật ra chỉ đang tìm một kiểu thành công khác, tinh vi hơn, được tôn giáo hóa hơn, ít bị chất vấn hơn.
Có người đi tu vì yêu Chúa. Chắc chắn là có. Và đời sống Hội Thánh vẫn còn đứng vững đến hôm nay là vì những con người như thế. Những người ấy có thể rất bình thường, rất âm thầm, có khi không nổi bật gì trong cơ cấu, không giỏi diễn thuyết, không làm nên những công trình lớn, không được nhắc tên nhiều, nhưng họ là cột trụ thật. Họ thức dậy mỗi sáng không phải để diễn một vai thánh thiện, mà để thưa với Chúa một tiếng “xin vâng” mới. Họ chịu đựng những khô khan không phải như một kẻ làm công bất mãn, mà như người ở lại với Đấng mình yêu ngay cả khi không còn cảm xúc. Họ phục vụ dân Chúa không như một người quản lý tài sản tôn giáo, mà như người chăn chiên mang mùi chiên. Họ không cần người ta biết họ thánh, vì họ chỉ cần Chúa biết họ thuộc về Ngài. Những con người ấy thường không ồn ào. Đời họ có mùi của bánh bẻ ra, của dầu hao đi, của ngọn nến cháy dần. Họ thật sự là quà tặng của Thiên Chúa cho Hội Thánh.
Nhưng cũng phải thú nhận rằng không phải ai bước vào đời tu cũng được thúc đẩy bởi một tình yêu thuần khiết như thế. Có người đi tu như một lối thoát khỏi nghèo đói. Có người đi tu như một cách để tránh sự thất bại ngoài đời. Có người đi tu vì trong gia đình, đó là con đường danh giá hơn nhiều lựa chọn khác. Có người đi tu vì thích được tôn trọng. Có người đi tu vì thích cảm giác đứng trên người khác về mặt luân lý. Có người đi tu vì trong lòng thèm quyền lực, nhưng không thể có quyền lực theo kiểu ngoài xã hội, nên chọn quyền lực được che bằng khăn lễ, áo dòng, chức vụ, vai trò thiêng liêng. Có người không yêu Chúa đến mức vào nhà dòng; họ chỉ yêu hình ảnh của chính mình khi là người của Chúa.
Đó là chỗ rất đáng sợ. Vì người thèm tiền thì dễ bị lộ hơn. Người thèm xác thịt thì cũng có những lúc bị nhận ra. Nhưng người thèm quyền lực nhân danh đạo đức thì vô cùng nguy hiểm, bởi họ có thể biến cả những điều thánh thành nhiên liệu cho cái tôi. Họ cầu nguyện để được mạnh hơn trong việc điều khiển người khác. Họ học thần học để có nhiều lý lẽ hơn khi áp đảo người yếu. Họ nhận trách nhiệm mục vụ để xây dựng ảnh hưởng cá nhân. Họ nói về vâng phục nhưng chỉ muốn người khác vâng phục mình. Họ nói về khiêm nhường nhưng lại khó chịu ghê gớm khi không được nhắc tên, không được mời ngồi chỗ xứng đáng, không được công nhận, không được tham khảo ý kiến. Họ có thể nhân danh bảo vệ truyền thống, bảo vệ kỷ luật, bảo vệ cộng đoàn, bảo vệ sự thánh thiêng, nhưng sâu bên dưới là nỗi đói khát được kiểm soát, được quyết định, được đứng trên, được tồn tại như một trung tâm.
Muốn biết động cơ thật, đừng chỉ nhìn lúc mọi sự thuận lợi. Hãy nhìn khi cái tôi bị chạm vào. Hãy nhìn phản ứng của ta khi bị bỏ qua, khi bị hiểu lầm, khi bị chuyển đi khỏi nơi mình quen quyền hành, khi một người trẻ hơn được tín nhiệm hơn mình, khi mình không còn hữu ích, khi dân chúng không còn chạy theo, khi bề trên không còn hỏi ý kiến, khi bệnh tật đến, khi tuổi già làm mình chậm lại, khi những năng lực từng khiến mình được nể nay suy giảm, khi mình không còn ở trung tâm. Lúc ấy, cái gì trồi lên? Bình an của một người biết mình thuộc về Chúa, hay cay đắng của một người mất đi chiếc ngai mà lâu nay cứ tưởng là sứ vụ?
Có những người lúc còn mạnh khỏe thì nói rất hay về dâng hiến. Nhưng khi không còn được dùng nữa, họ như khô héo ngay lập tức. Có những người trung thành chừng nào đời tu còn trao cho họ vai trò. Khi vai trò mất đi, niềm vui cũng mất. Điều đó không có nghĩa họ xấu. Nó chỉ cho thấy có lẽ họ đã gắn căn tính của mình vào công việc, địa vị, danh xưng, hơn là vào chính Đức Kitô. Một tu sĩ thực sự thuộc về Chúa, dù được sai đi giảng ở nhà thờ lớn hay bị đặt ngồi cuối hành lang bệnh viện, giá trị cốt lõi của họ không đổi. Họ đau, có thể đau nhiều, nhưng không sụp đổ tận căn. Vì động cơ sâu nhất của họ không phải là được thi hành vai trò, mà là được thuộc về Chúa. Còn người đã lỡ xây đời tu trên sự cần thiết của bản thân sẽ hoảng loạn khi thấy mình không còn cần thiết.
Thế nên, cuộc khám nghiệm “động cơ” không phải để kết án nhau, càng không phải để gieo nghi ngờ trên mọi ơn gọi. Nó là một việc rất cần thiết của đời sống thiêng liêng. Giống như bác sĩ phải nghe tim, đo huyết áp, xét nghiệm máu, chụp phim, thì linh hồn cũng cần được soi chiếu. Một tu sĩ không được gọi chỉ để làm việc đạo đức, mà còn để trở nên thật trước mặt Thiên Chúa. Chúa không sợ sự yếu đuối của ta. Điều Ngài không thể chữa lành là phần ta cố giấu. Chúa không bị sốc khi thấy trong lòng ta có lẫn lộn, có ham muốn được an toàn, được nể trọng, được yêu mến, được dựa vào một cơ cấu. Ngài biết hết rồi. Chính ta mới là người sợ nhìn thẳng. Chính ta mới thích sống trong ảo tưởng rằng cứ mặc áo dòng lâu năm là đương nhiên mình đã tinh ròng.
Có lẽ nhiều người trong chúng ta sợ cuộc khám nghiệm ấy vì nó quá đau. Nó buộc ta phải đặt ra những câu hỏi không dễ trả lời. Nếu không có áo dòng, tôi là ai? Nếu không ai gọi tôi là “cha”, là “sơ”, tôi còn cảm thấy mình có giá trị không? Nếu mai này tôi không còn được kính trọng, không còn được bảo vệ bởi cấu trúc Hội Thánh, tôi còn muốn thuộc về Đức Kitô không? Nếu sống theo Chúa không còn kèm theo sự ổn định, mà lại kéo theo bấp bênh, mất mát, nghèo đói, nhục nhã, liệu tôi có còn nói tiếng xin vâng không? Hay tôi sẽ viện cớ này nọ để lặng lẽ đi ra, giống đám đông từng theo Chúa khi Ngài làm phép lạ, nhưng bỏ đi khi Ngài nói đến Thánh Thể, đến thập giá, đến việc phải mất mạng sống mình?
Bài kiểm tra thực tế nằm ở đây: nếu ngày mai Hội Thánh bị bách hại, áo dòng bị cấm, các cơ sở vật chất bị tịch thu, những bảo đảm thường ngày biến mất, việc đi theo Đức Kitô đồng nghĩa với bị khinh chê, bị săn đuổi, bị nghèo thực sự, bị nhục thật sự, bị bỏ rơi thật sự, thì bao nhiêu người trong chúng ta sẽ còn ở lại? Đây không phải là một trò tưởng tượng bi đát. Đây là một câu hỏi thần học và hiện sinh. Vì Kitô giáo nguyên thủy đã lớn lên không phải trong ưu thế xã hội mà trong bách hại. Nhiều vị tử đạo đã không có một hệ thống an toàn thánh thiện để bám vào. Các ngài chỉ có Đức Kitô. Và chính vì chỉ có Ngài nên các ngài không mất tất cả khi mất mọi sự. Trái lại, họ tìm thấy tất cả trong lúc bị lấy mất mọi thứ.
Còn chúng ta hôm nay, trong nhiều nơi, sống đời tu giữa những hình thức bảo vệ mà đôi khi vô tình làm ta mềm yếu về mặt thiêng liêng. Ta quen với sự tôn trọng đến mức coi nó như quyền đương nhiên. Ta quen với chỗ ở ổn định đến mức tưởng đó là một phần không thể thiếu của ơn gọi. Ta quen với sự phục vụ của người khác đến mức không còn thấy mình là tôi tớ. Ta quen với việc được ưu tiên, được lắng nghe, được miễn trừ một số vất vả đời thường, nên khi gặp nghịch cảnh thật, tâm hồn ta lộ ra là một tâm hồn chưa hề được huấn luyện cho thập giá. Ta nói về tử đạo rất sốt sắng, nhưng không chịu nổi một lời góp ý. Ta kể chuyện các thánh bỏ mình rất hùng hồn, nhưng trong đời thường lại đau đớn dữ dội chỉ vì bị xếp ngồi chỗ thấp hơn người khác.
Đôi khi sự thật đau nhất là thế này: ta không yêu Đức Kitô nghèo khó như ta tưởng. Ta yêu Đức Kitô trong mức độ Ngài vẫn cho ta một đời sống có ý nghĩa, có chỗ đứng, có cộng đoàn, có sự công nhận, có cơ cấu đỡ nâng. Ta sẵn sàng theo Ngài miễn là Ngài vẫn ở trong một khung cảnh tương đối ổn định. Nhưng nếu Ngài bước ra khỏi khung ấy, nếu Ngài đi con đường của thất bại bề ngoài, của bị tước hết, của im lặng, của đêm tối, của vô ích, thì ta bắt đầu lùi lại. Khi ấy ta mới phát hiện mình theo Chúa hay theo hình thức thuận lợi của việc theo Chúa.
Nền móng thật của đời tu lộ ra rõ nhất khi những gì phụ thuộc bị lấy đi. Một người xây trên Đức Kitô có thể run rẩy nhưng không gãy. Một người xây trên tiện nghi nhân danh Đức Kitô thì khi tiện nghi sụp, cả đời tu lung lay. Đây là điều ta phải thành thật với chính mình. Có thể tôi vẫn còn ở trong tu viện, vẫn làm đủ việc, vẫn trung thành bề ngoài, nhưng trái tim tôi từ lâu đã rút lui rồi. Có thể tôi không bỏ ơn gọi theo nghĩa pháp lý, nhưng tôi đã bỏ trong lòng từ khi phải chấp nhận một hình thức nghèo mà mình không muốn, một sự bất lực mà mình không thích, một vai trò nhỏ bé mà mình không đành lòng nhận. Có những cuộc đào ngũ rất âm thầm. Người ta không rời nhà dòng, nhưng rời thập giá. Người ta không cởi áo dòng, nhưng cởi bỏ tính môn đệ. Người ta vẫn nói về Chúa, nhưng bên trong chỉ còn lo giữ mình, giữ tiếng tốt, giữ vị trí, giữ chút ấm áp cuối cùng của bản ngã.
Cần phải nói thêm một điều sâu hơn nữa. Nhiều khi động cơ lệch lạc không đến từ sự ác độc mà đến từ một trái tim chưa được chữa lành. Có người thèm được tôn trọng vì suốt đời từng bị coi thường. Có người bám vào cơ cấu vì bên trong quá bất an. Có người đòi kiểm soát vì sâu thẳm họ sợ hỗn loạn, sợ bị bỏ rơi. Có người thích vai trò linh thiêng vì trong lòng có một khoảng trống căn tính. Cho nên khi khám nghiệm động cơ, ta không được chỉ dùng búa của phán xét. Ta cần cả ánh sáng của lòng thương xót. Không phải để dung túng, mà để thấy rằng nhiều khi đằng sau một tham vọng tôn giáo là một đứa trẻ nội tâm còn đói yêu thương. Đằng sau một thái độ độc đoán có thể là một linh hồn chưa từng kinh nghiệm mình được Thiên Chúa ôm lấy vô điều kiện. Đằng sau một sự bám víu vào an toàn có thể là một nỗi sợ sâu đến mức chỉ cần nhắc tới mất mát thôi là người ấy đã hoảng.
Nhưng lòng thương xót không có nghĩa là để yên. Chữa lành thật bao giờ cũng đi qua sự thật. Người tu sĩ không được phép biến vết thương thành căn cớ vĩnh viễn cho sự lệch lạc của mình. Nếu tôi đến với đời tu từ một thiếu thốn nào đó, điều ấy có thể giải thích phần nào, nhưng không thể thay thế cho việc hoán cải. Tôi không thể cứ mãi sống trong cơ chế tự vệ rồi gọi đó là ơn gọi. Tôi không thể dùng chức vụ để băng bó cái tôi bị thương. Tôi không thể dùng sự kính trọng của giáo dân để lấp đầy hố sâu nội tâm mà chỉ Thiên Chúa mới lấp được. Càng không thể dùng ngôn ngữ thiêng liêng để thi vị hóa những lệch lạc mà tôi không muốn đối diện.
Cho nên, cuộc khám nghiệm “động cơ” đòi ta phải vào nơi kín nhất của lòng mình. Ở đó, không còn đám đông, không còn cộng đoàn, không còn vai trò, không còn bài giảng, không còn chức danh, không còn các tiêu chuẩn thành công mục vụ. Chỉ còn tôi và Chúa. Ở đó, ta phải nghe xem Ngài hỏi gì. Có lẽ Ngài không hỏi: “Con đã làm được bao nhiêu việc?” trước hết. Có lẽ Ngài hỏi: “Con có yêu Thầy không?” Và câu hỏi ấy làm ta bối rối vì ta phát hiện mình đã thay thế nó bằng nhiều câu khác dễ trả lời hơn. “Con có hoàn thành bổn phận không?” Có thể có. “Con có được người ta quý mến không?” Có thể có. “Con có giữ luật đầy đủ không?” Có thể có. “Con có xây được mấy công trình, quản lý được mấy cơ sở, đào tạo được bao nhiêu người, tổ chức được bao nhiêu chương trình?” Có thể có. Nhưng “con có yêu Thầy không?” lại là một chuyện khác. Yêu thì phải sẵn sàng mất. Yêu thì phải sẵn sàng bị bóc khỏi những gì không phải là Đấng được yêu. Yêu thì phải sẵn sàng theo cả khi không còn lưới an toàn.
Thử nghĩ đến Phêrô. Ông hăng hái, ông mạnh mẽ, ông tuyên bố sẽ chết với Thầy. Nhưng một nữ tỳ nhỏ, một sân thượng lạnh, một nguy cơ bị liên lụy, và ông chối. Tại sao? Vì “động cơ” của ông chưa được tinh luyện đến cùng. Ông yêu Chúa thật, nhưng tình yêu ấy còn pha lẫn hình ảnh một Đấng Mêsia vinh quang, còn pha lẫn sức mạnh bản thân, còn pha lẫn ý tưởng về chính mình như một môn đệ trung kiên. Chỉ sau khi vỡ nát, sau nước mắt, sau thất bại, sau cái nhìn của Chúa, ông mới bước vào con đường thanh luyện. Và đến lúc ấy, câu hỏi “Con có yêu Thầy không?” mới đi xuyên qua tất cả lớp vỏ. Chúa không hỏi Phêrô: “Con có hứa hùng hồn không?” Chúa hỏi về tình yêu. Vì chỉ tình yêu thật mới chịu nổi thập giá.
Đời tu hôm nay cũng cần những giây phút bờ hồ như thế. Những khoảnh khắc mà ta không thể nấp sau công việc, sau truyền thống, sau cộng đoàn, sau vỏ bọc thánh thiện. Chỉ còn một câu hỏi: thật ra, trong tận đáy, tôi có yêu Chúa hơn yêu sự an toàn mà đời tu mang lại không? Tôi có yêu Chúa hơn yêu cảm giác mình là người quan trọng không? Tôi có yêu Chúa hơn yêu hình ảnh tốt đẹp của mình trong mắt giáo dân không? Tôi có yêu Chúa hơn yêu việc được gọi là “cha”, là “sơ” không? Tôi có yêu Chúa hơn yêu căn phòng, chiếc ghế, chức vụ, sự ổn định, nề nếp vốn đang cho tôi cảm giác được chống lưng không?
Nếu chưa, thì sao? Thì ít nhất hãy thôi giả vờ. Sự thật đầu tiên của hoán cải là ngừng đóng kịch. Không cần phải hoảng hốt. Không cần tuyệt vọng. Chỉ cần quỳ xuống và nói thật: “Lạy Chúa, con chưa yêu Ngài như con tưởng. Trong con còn nhiều sợ hãi, còn nhiều tính toán, còn nhiều nhu cầu tự bảo vệ. Con đã bám vào những điều phụ thuộc nhiều hơn vào chính Ngài. Xin đừng để con sống hết đời tu trên một động cơ lẫn lộn.” Lời cầu đó, nếu thật, đã là khởi đầu của chữa lành. Thiên Chúa không đòi ta phải hoàn hảo rồi mới đến với Ngài. Nhưng Ngài đòi ta phải thật. Một linh hồn thật có thể được uốn nắn. Một linh hồn giả tạo thì chỉ ngày càng cứng lại.
Có lẽ cách duy nhất để động cơ được thanh luyện là đi vào tương quan cá vị với Đức Kitô ngày càng sâu hơn. Không phải chỉ làm việc cho Ngài, mà ở với Ngài. Không phải chỉ nói về Ngài, mà để Ngài nói với mình. Không phải chỉ mang danh Ngài, mà để ánh mắt Ngài chiếu vào vùng tối nhất của lòng mình. Nhiều người tu sĩ bị khô cằn không hẳn vì họ làm nhiều việc xấu, mà vì họ không còn ở lại trong tình bạn với Chúa Giêsu. Họ biết về Ngài, nhưng không sống với Ngài. Họ phụng sự một cơ chế tôn giáo nhiều hơn là gắn bó với một Ngôi Vị. Và khi không còn gắn bó với Ngài, những động cơ phụ nhanh chóng chiếm chỗ: an toàn, thành tích, ảnh hưởng, sự nể trọng, quyền lực mềm, sự tiện nghi, nỗi sợ mất vị trí. Chỉ khi ở với Đức Kitô đủ lâu, người ta mới dần thấy mọi thứ khác trở nên tương đối.
Người thật sự gặp Chúa không còn quá say mê chiếc áo, vì họ quý Đấng mà chiếc áo chỉ có nhiệm vụ chỉ về. Người thật sự gặp Chúa không còn quá bám vào chức vụ, vì họ biết chức vụ chỉ là cách tạm thời để yêu. Người thật sự gặp Chúa không quá hoảng loạn trước nghèo khó, vì họ đã nếm thấy một kho tàng khác. Người thật sự gặp Chúa không quá cần người đời tôn trọng, vì họ đã để mình được Thiên Chúa nhìn bằng ánh mắt đủ đầy. Người thật sự gặp Chúa vẫn đau khi bị hiểu lầm, vẫn chao đảo khi mất mát, nhưng ở tầng sâu nhất, họ không tan rã. Vì “động cơ” của họ không đặt trên những thứ dễ mất.
Nhưng hãy coi chừng một cám dỗ tinh vi nữa: ta có thể nghe những lời này rồi lập tức áp vào người khác. Ta sẽ nghĩ đến ông cha này, bà sơ nọ, ông bề trên kia, cộng đoàn nọ, cơ cấu nọ. Ta sẽ gật gù: đúng quá, nhiều người tu bây giờ là vậy. Nếu phản ứng đầu tiên của ta là nhìn sang người khác, thì bài suy niệm này đã thất bại trong ta rồi. Vì cuộc khám nghiệm “động cơ” luôn phải bắt đầu từ chính mình. Tôi ở đâu trong những điều này? Tôi có bao nhiêu phần trăm đi tu vì yêu Chúa, bao nhiêu phần trăm vì sợ đời, bao nhiêu phần trăm vì cần được công nhận, bao nhiêu phần trăm vì thói quen, vì quán tính, vì không biết đi đâu khác? Có thể ta sẽ không đo được chính xác. Nhưng chỉ cần dám hỏi thôi, đã là một ơn rồi.
Và nếu thấy mình nghèo, thấy mình lẫn lộn, thấy mình chưa tự do, thì đừng bỏ chạy. Đừng vì phát hiện nền móng lung lay mà vội kết luận mọi sự đã vô ích. Một căn nhà nứt vẫn còn hy vọng nếu chủ nhà dám đào xuống để gia cố lại. Điều đáng sợ không phải là phát hiện động cơ chưa tinh. Điều đáng sợ là sống đến già mà không bao giờ chịu khám. Sống đến bạc tóc mà vẫn tưởng mình ổn chỉ vì người khác chào mình kính cẩn. Sống đến cuối đời mà chưa một lần để Tin Mừng bóc trần. Khi ấy, ta có thể chết trong danh tiếng thánh thiện nhưng lại nghèo nàn ghê gớm ở chỗ chỉ Chúa thấy.
Thà đau bây giờ còn hơn vỡ nát sau này. Thà khóc thật một lần trước mặt Chúa còn hơn cười suốt đời trong một vở kịch đạo đức. Thà bị lột khỏi những ảo tưởng đang nuôi mình còn hơn dựa trên chúng cho đến lúc thử thách đến và mọi sự sụp đổ. Đức Kitô không gọi ta vào đời tu để cho ta một chỗ trú ẩn sang trọng hơn giữa đời. Ngài gọi ta vào để làm môn đệ, mà môn đệ thì phải đi sau Thầy. Nếu Thầy bị chống đối, môn đệ không thể chỉ đòi được ca tụng. Nếu Thầy không có chỗ gối đầu, môn đệ không thể biến sự tiện nghi thành điều kiện sống còn của ơn gọi. Nếu Thầy đi vào con đường tự hủy, môn đệ không thể cứ tìm một phiên bản Kitô giáo đã loại bỏ thập giá.
Cho nên, câu hỏi cuối cùng vẫn còn đó, nhức nhối, không dễ né tránh: nếu ngày mai tất cả những gì làm cho đời tu của tôi trở nên “an toàn” bị lấy khỏi tôi, tôi còn muốn thuộc về Đức Kitô không? Nếu mai này tôi không còn được kính trọng, không còn được bảo vệ, không còn được cung cấp, không còn được gọi bằng những danh xưng trân trọng, không còn được đứng ở vị trí khiến tôi thấy mình có giá, tôi còn quỳ trước Thánh Thể với cùng một tình yêu không? Nếu việc theo Chúa thật sự dẫn tôi đến nghèo hơn, bé nhỏ hơn, bị quên lãng hơn, tôi còn nói “xin vâng” không?
Nếu câu trả lời là có, dù chỉ là một tiếng có run rẩy, thì hãy tạ ơn Chúa và xin Ngài làm cho tiếng ấy ngày càng thật hơn. Nếu câu trả lời là không, hoặc là một sự im lặng đầy bối rối, thì cũng đừng hoảng. Hãy để sự bối rối ấy trở thành nơi bắt đầu của hoán cải. Vì một đời tu được cứu không phải là đời tu chưa từng lệch, mà là đời tu dám quay lại. Một ơn gọi đẹp không phải vì nó khởi đầu hoàn hảo, mà vì nó để cho Chúa thanh luyện đến cùng. Một tu sĩ thật không phải là người không có động cơ lẫn lộn, mà là người không ngừng để Đức Kitô đi vào, lọc sạch, nung chảy, cắt bỏ, chữa lành, giải phóng.
Đến cuối cùng, Thiên Chúa không cần những chuyên gia của sự an toàn thánh thiện. Ngài cần những trái tim thuộc trọn về Ngài. Không phải những con người lấy Ngài làm tấm bình phong cho nhu cầu bản thân, mà là những con người dám để Ngài là gia nghiệp duy nhất. Không phải những người chỉ trung thành chừng nào còn thuận lợi, mà là những người ở lại dù bị lột hết những lớp bảo vệ. Không phải những người xây ơn gọi trên tiện nghi nhân danh Đức Kitô, mà là những người đặt móng trên chính Đức Kitô.
Và nếu hôm nay, trong giờ cầu nguyện, bạn thấy lòng mình nhói lên khi đọc những dòng này, thì có lẽ Chúa đang chạm vào “động cơ” của bạn. Đừng vội bịt lại. Đừng vội chữa cháy bằng những lý lẽ đạo đức. Đừng vội chứng minh mình vẫn ổn. Hãy để cơn đau ấy nói. Hãy để nó dẫn bạn xuống tận nền móng. Hãy để Chúa hỏi lại bạn câu hỏi đơn sơ mà dữ dội nhất: “Con có yêu Thầy không?” Và lần này, xin đừng trả lời như một người thuộc bài. Hãy trả lời như một kẻ đã thôi đóng kịch, như một linh hồn đang run nhưng muốn thật, như một người biết rằng nếu không có Đức Kitô thì mọi thứ khác, dù thánh thiện đến đâu, cũng vẫn chỉ là cát.
Nếu ngày nào đó bạn có thể mất mọi sự mà vẫn không muốn mất Ngài, lúc ấy bạn mới biết “động cơ” của đời tu mình đã bắt đầu được đổi mới. Còn trước khi đạt tới chỗ ấy, chúng ta vẫn phải tiếp tục khám, tiếp tục khóc, tiếp tục xin ơn, tiếp tục để Chúa đập vỡ những thần tượng mang dáng vẻ đạo đức trong lòng mình. Vì đời tu không được cứu bằng vỏ bọc. Đời tu chỉ được cứu bằng sự thật và tình yêu. Và chỉ khi sự thật ấy gặp được tình yêu của Đức Kitô, chiếc “động cơ” bên trong mới thôi chạy bằng nỗi sợ, bằng nhu cầu được bảo đảm, bằng sự thèm khát quyền lực, để bắt đầu chạy bằng một nhiên liệu duy nhất đủ sức đưa ta tới cùng: lòng mến.
2. Khi Đức Kitô Chỉ Là "Lý Do" Chứ Không Phải "Mục Đích"
Có một bi kịch rất âm thầm trong đời tu mà người ngoài khó thấy, mà chính người trong cuộc nhiều khi cũng không dám gọi tên. Đó là bi kịch của một người mang danh là theo Đức Kitô, nói về Đức Kitô, làm việc cho Đức Kitô, xây dựng bằng tên Đức Kitô, chiến đấu nhân danh Đức Kitô, nhưng tận sâu trong lòng, Đức Kitô không còn là đích đến cuối cùng của đời mình nữa. Ngài chỉ còn là một lý do rất đẹp, rất hợp pháp, rất đạo đức để người ấy theo đuổi một mục đích khác. Cái mục đích khác ấy có thể mang nhiều khuôn mặt: quyền lực, ảnh hưởng, vị thế, sự nổi tiếng, cảm giác mình quan trọng, khát vọng được để lại dấu ấn, nhu cầu được ngưỡng mộ, cơn đói được thừa nhận, hoặc đơn giản hơn nữa, là một thứ nghiện ngập tinh vi đối với cảm giác “tôi đang làm những việc lớn lao”.
Đây là điều làm cho đời tu trở nên đáng sợ. Người tội lỗi ngoài đời có thể sa ngã vì tiền, vì tình, vì danh một cách thô thiển. Nhưng người tu có thể sa ngã trong chính những điều thánh. Đó mới là cám dỗ tinh vi nhất. Ma quỷ không cần kéo một tu sĩ đi vào quán rượu nếu nó có thể khiến người ấy đứng trên tòa giảng với một trái tim đầy kiêu ngạo. Ma quỷ không cần phá người tu bằng những đam mê xác thịt lộ liễu nếu nó có thể gieo vào lòng người ấy một cơn khát được ca tụng khi đang rao giảng Tin Mừng. Nó không cần bảo người ấy từ bỏ Thập Giá, nó chỉ cần làm cho người ấy vác Thập Giá theo kiểu trình diễn. Nó không cần bắt người ấy bỏ Chúa, nó chỉ cần đẩy Chúa ra khỏi ngai trung tâm và đặt cái tôi ngồi vào đó, rồi vẫn cho giữ nguyên mọi hình thức đạo đức bên ngoài.
Thế là bắt đầu xuất hiện một kiểu sống đạo rất bận rộn nhưng rất rỗng. Một kiểu đời tu có nhiều chương trình nhưng ít cầu nguyện thật. Có nhiều bài giảng nhưng ít nước mắt trước Nhà Tạm. Có nhiều cuộc họp nhưng ít giờ xét mình. Có nhiều dự án nhưng ít sám hối. Có nhiều tiếng vỗ tay nhưng ít sự thinh lặng nội tâm. Có nhiều người biết tên mình, nhưng chính mình lại ngày càng lạ với Đức Kitô. Người ấy vẫn nói “vinh danh Chúa”, nhưng thực ra đang âm thầm tìm kiếm “vinh danh tôi”. Người ấy vẫn nhân danh việc tông đồ, nhưng bên dưới lại là một cơn đói được hiện diện, được kiểm soát, được dẫn dắt, được công nhận, được nhớ đến. Đức Kitô lúc ấy không còn là Tình Yêu tuyệt đối mà linh hồn muốn tan chảy trong đó; Ngài trở thành một biểu ngữ, một khẩu hiệu, một danh nghĩa thánh để hợp pháp hóa những chuyển động rất đời của bản ngã.
Thật đau lòng khi phải nói ra điều này, nhưng có những công trình tôn giáo được xây bằng xi măng của kiêu ngạo. Có những bài giảng được dệt bằng sợi chỉ của hư danh. Có những hoạt động mục vụ trông rất hăng say nhưng thực ra là sân khấu để cái tôi biểu diễn. Có những nụ cười mục tử chỉ là lớp sơn phủ lên một trái tim thèm quyền lực. Có những người nói rất nhiều về việc “phục vụ Giáo Hội”, nhưng sâu xa lại không chịu nổi cảm giác bị quên lãng, bị xếp sau, bị giao việc nhỏ, bị mất vai trò, bị mất ảnh hưởng. Cứ nhìn phản ứng của một người khi bị bề trên chuyển khỏi vị trí “đẹp”, khi bị lấy mất micro, khi bài giảng của mình không được khen, khi công trình mình khởi xướng bị người khác tiếp quản, khi tên mình không được nhắc đến, ta sẽ biết người ấy đang phục vụ Đức Kitô hay đang phục vụ hình ảnh của chính mình.
Có những người say mê xây dựng những công trình lớn lao. Điều đó tự nó không xấu. Một nhà thờ đẹp, một cơ sở bác ái tốt, một trung tâm mục vụ quy củ, một trường học tử tế, một mái ấm cho người nghèo, tất cả đều có thể là những hoa trái tuyệt vời của lòng yêu Chúa và yêu người. Nhưng bi kịch nằm ở động cơ. Có người xây vì muốn người ta nhớ đến lòng nhân lành của Thiên Chúa. Nhưng cũng có người xây để khi nhắc đến nơi ấy, người ta phải nhắc luôn tên mình. Có người dựng lên những công trình như một lời tạ ơn, nhưng cũng có người dựng lên như một tượng đài cho bản ngã. Bên ngoài, hai công trình có thể giống nhau. Nhưng trong mắt Chúa, một cái là lễ vật, cái kia là đài kỷ niệm cho sự phù phiếm.
Nguy hiểm hơn nữa là người ấy có thể lừa được tất cả mọi người, kể cả chính mình. Vì những tham vọng trần tục khi khoác áo đạo đức sẽ trở nên rất khó phát hiện. Một doanh nhân ngoài đời nói rằng mình muốn mở rộng công ty để được nổi tiếng, ai cũng hiểu. Nhưng một tu sĩ nói rằng mình muốn “mở rộng sứ mạng”, “phát triển nhà dòng”, “đẩy mạnh việc truyền giáo”, “nâng tầm hiện diện mục vụ”, nghe quá đẹp, quá đúng, quá thánh thiện. Không ai dễ dàng dám đặt câu hỏi về động cơ bên dưới. Nhưng Thiên Chúa thì nhìn thấu. Ngài không chỉ nhìn công trình đã xong, Ngài nhìn ngọn lửa nào đã nung nóng trái tim trước khi công trình bắt đầu. Ngài không chỉ nghe bài giảng hay, Ngài nghe cả tiếng nói thầm kín trong lòng người giảng: “Lạy Chúa, xin dùng con”, hay “xin cho người ta phải nể con”.
Có một dấu hiệu rất rõ của đời tu lệch tâm: người ấy nói rất nhiều về Chúa nhưng không còn vui khi ở riêng với Chúa. Người ấy có thể thao thao bất tuyệt về thần học, mục vụ, chiến lược, truyền thông, tổ chức, phát triển, xây dựng, đào tạo, nhưng khi ngồi một mình trước Thánh Thể thì tâm hồn khô khốc, bồn chồn, sốt ruột. Tại sao? Vì với họ, Chúa không còn là Đấng để yêu, mà chỉ còn là nguồn năng lượng tinh thần để tiếp tục làm việc. Cầu nguyện không còn là nơi gặp gỡ, mà chỉ là trạm nạp pin. Thánh lễ không còn là cuộc hiến dâng, mà thành một bổn phận nghề nghiệp. Lời Chúa không còn là lửa đốt tim, mà thành kho tư liệu cho bài giảng. Thập Giá không còn là nơi kết hợp với Đấng chịu đóng đinh, mà chỉ là biểu tượng treo trên tường văn phòng.
Người như thế sẽ rất dễ trở thành “người quản lý dự án tôn giáo” hơn là môn đệ. Họ đánh giá mọi sự bằng hiệu quả, quy mô, tốc độ, kết quả thấy được, tiếng vang, sự lan tỏa. Họ khó chấp nhận những điều nhỏ bé, âm thầm, không ai biết tới. Họ không còn hiểu tại sao một bà già âm thầm lần chuỗi lại có thể đẹp lòng Chúa hơn một nhà tổ chức mục vụ lỗi lạc nhưng đầy tự mãn. Họ không còn cảm được sự huy hoàng của những việc không tên, những hy sinh không ai thấy, những nước mắt chỉ Chúa biết, những đêm mất ngủ vì phần rỗi linh hồn người khác. Vì thế giới nội tâm của họ đã bị chiếm đóng bởi logic thành tích. Mà một khi thành tích bước vào đời tu như thần tượng mới, thì Đức Kitô sẽ dần bị đẩy ra rìa.
Cũng có những người say mê giảng thuyết. Lời nói của họ mạnh, lập luận của họ sắc, cảm xúc của họ dồi dào, đám đông bị cuốn hút, hội trường lặng đi, cộng đoàn xúc động, người nghe ra về với nhiều ấn tượng. Nhưng đau đớn thay, đằng sau một bài giảng hùng hồn có khi là một linh hồn đang đói khát tiếng vỗ tay hơn đói khát ơn cứu độ cho các linh hồn. Có người bước lên bục giảng như bước lên bàn thờ. Nhưng cũng có người bước lên đó như bước lên sân khấu. Cùng một chiếc áo lễ, cùng một cuốn Kinh Thánh, cùng một chủ đề đức tin, nhưng khác nhau cả một trời vực ở nơi động cơ. Người thứ nhất run vì sợ mình che khuất Chúa. Người thứ hai run vì sợ mình không đủ tỏa sáng.
Một người thật sự lấy Đức Kitô làm mục đích sẽ luôn muốn mình mờ đi để Chúa hiện lên. Còn người dùng Đức Kitô như lý do sẽ luôn muốn Chúa hiện lên theo cách làm cho mình cũng sáng theo. Đây là sự khác biệt rất nhỏ trong câu chữ, nhưng rất lớn trong linh đạo. Một vị thánh thật, sau khi nói xong, người ta không nhớ ngài hùng biện thế nào, mà nhớ rằng lòng mình đã được kéo gần về với Chúa. Còn một “ngôi sao tôn giáo”, sau khi nói xong, người ta trầm trồ vì tài ăn nói của ngài, nhưng có thể lại chẳng thực sự gặp được Thiên Chúa. Một người là cửa sổ trong suốt. Người kia là tấm gương bóng loáng phản chiếu chính mình.
Khi cái tôi trở thành nền móng, mọi sự rồi sẽ méo mó. Nếu được khen, người ấy phồng lên. Nếu bị góp ý, người ấy co rúm lại hoặc nổi giận. Nếu người khác thành công, người ấy âm thầm khó chịu. Nếu mình không còn ở trung tâm, người ấy cảm thấy bị xúc phạm. Nếu một đàn em được tín nhiệm hơn, họ cảm thấy bị đe dọa. Nếu công trình của mình không được ghi nhận, họ thấy mọi hy sinh trở nên vô nghĩa. Đó là vì nền móng không phải là Đức Kitô. Nếu Đức Kitô là mục đích thật, thì dù được nhớ đến hay không, dù được trao việc lớn hay việc nhỏ, dù được đứng trước đám đông hay âm thầm rửa chén trong bếp, linh hồn ấy vẫn bình an, vì điều họ tìm không phải là chỗ đứng, mà là chính Chúa. Họ không sống để được “trọng dụng”; họ sống để được thuộc trọn về Ngài.
Ngược lại, khi Đức Kitô chỉ là lý do, đời tu sẽ trở thành một cuộc thương lượng ngầm với Thiên Chúa. “Con làm cho Chúa cái này, thì Chúa hãy cho con cái kia.” “Con hy sinh tuổi trẻ, thì xin Chúa cho con ảnh hưởng.” “Con dấn thân không ngừng, thì xin Chúa cho người ta công nhận con.” “Con đã cống hiến nhiều, nên con có quyền được ưu tiên, được kính trọng, được lắng nghe.” Đây là logic của người làm công, thậm chí là logic của nhà đầu tư, chứ không còn là logic của người yêu. Người yêu thật không phục vụ để đòi quyền lợi. Người yêu thật không biến tình yêu thành hợp đồng. Người yêu thật không đếm công, không ghi sổ, không âm thầm xuất hóa đơn với Thiên Chúa.
Đời tu chỉ đẹp khi nó là một cuộc tình. Mà đã là tình thì Đức Kitô phải là cùng đích, là nơi trái tim dừng lại, là người ta tìm kiếm ngay cả khi không còn thừa tác vụ, không còn cộng đoàn khen ngợi, không còn chức vụ, không còn công trình, không còn sức khỏe, không còn khả năng gây ảnh hưởng. Nếu một ngày nào đó, Chúa lấy khỏi ta tất cả những phương tiện từng làm ta “có giá trị” trong mắt người khác, mà ta vẫn còn có thể nói: “Lạy Chúa, chỉ cần còn Chúa là đủ”, thì lúc ấy ta mới biết mình thực sự theo ai. Còn nếu mất chức vụ là mất bình an, mất vai trò là mất căn tính, mất micro là mất chính mình, thì có lẽ bấy lâu nay ta không thực sự sống vì Đức Kitô, mà chỉ dùng Đức Kitô như một chiếc áo choàng đẹp phủ lên tham vọng riêng.
Đó là lý do tại sao Chúa đôi khi cho phép xảy ra những cú đổ vỡ rất đau. Một người đang thành công bị thuyên chuyển. Một công trình đang lên bị chặn lại. Một bài giảng từng có sức hút bỗng không còn chạm được ai. Một người từng được ngưỡng mộ bỗng bị hiểu lầm. Một vị trí từng rất sáng bỗng trở nên mờ nhạt. Những điều ấy, nếu nhìn bằng mắt xác thịt, là mất mát. Nhưng nếu nhìn bằng mắt đức tin, có khi đó là cuộc giải phẫu tình yêu. Chúa đang bóc khỏi linh hồn ta những lớp giả tạo. Chúa đang hỏi câu hỏi cũ nhưng muôn đời mới: “Con theo Thầy vì Thầy là ai, hay vì Thầy cho con điều gì? Con làm việc cho Thầy vì yêu Thầy, hay vì con yêu hình ảnh đẹp của chính con trong vai trò người phục vụ Thầy?”
Ai trong chúng ta dám trả lời thật? Ai dám đi xuống tận đáy lòng để nhìn xem bao nhiêu việc mình làm thật sự vì Chúa, và bao nhiêu việc đang âm thầm nuôi dưỡng cái tôi? Ai dám nhận rằng có khi mình buồn không phải vì công việc của Chúa bị cản trở, mà vì cái uy của mình bị giảm sút? Ai dám thú nhận rằng có lúc mình sốt sắng không hẳn vì yêu mến Chúa hơn, mà vì đang có nhiều người nhìn vào mình hơn? Ai dám thừa nhận rằng có những lời cầu nguyện rất dài nhưng thực ra chỉ là cách tinh vi để xin Chúa phục vụ kế hoạch của mình?
Sự thật là cái tôi không bao giờ chết dễ dàng. Nó có thể bỏ bộ đồ trần tục để mặc áo dòng. Nó có thể bỏ ngôn ngữ đời thường để học nói ngôn ngữ thiêng liêng. Nó có thể bỏ cách khoe khoang lộ liễu để học cách khoe khoang đạo đức. Nó có thể không còn muốn người ta khen mình giàu, mà muốn người ta khen mình thánh, mình tài, mình sâu sắc, mình được Chúa dùng. Bởi thế, việc nên thánh không chỉ là bỏ tội theo nghĩa thông thường, mà còn là nhận diện những biến hình tinh vi của bản ngã giữa lòng những điều thánh thiện.
Cho nên, cứu chữa căn bệnh này không thể bằng cách làm nhiều việc hơn, mà bằng cách trở lại với sự thật nền tảng. Tôi là ai trước mặt Chúa khi không còn gì để khoe? Tôi là ai khi không còn chức danh? Tôi là ai khi không ai vỗ tay? Tôi là ai khi những bài giảng của tôi không còn ai nhớ? Tôi là ai khi những công trình tôi xây không còn mang tên tôi? Tôi là ai nếu ngày mai bề trên bảo tôi rút lui vào một nơi nhỏ bé, lặng lẽ, âm thầm, chẳng ai biết đến? Nếu tôi tan vỡ trước những câu hỏi đó, thì rất có thể căn tính của tôi đã bám vào điều gì khác hơn là Đức Kitô.
Muốn chữa, phải bắt đầu lại từ phòng kín. Không phải từ sân khấu, mà từ Nhà Tạm. Không phải từ dự án, mà từ quỳ gối. Không phải từ việc chứng minh mình hữu ích, mà từ việc ở lại trong tình yêu. Người tu sĩ phải học lại nghệ thuật vô ích trước mặt thế gian nhưng quý giá trước mặt Thiên Chúa: ngồi yên với Chúa không để chuẩn bị bài giảng nào cả, đọc Tin Mừng không để lấy ý tưởng nào cả, khóc trước Chúa không vì thất bại mục vụ mà vì nhận ra mình đã yêu Ngài quá ít và yêu mình quá nhiều. Chỉ ở đó, những động cơ mới được thanh luyện. Chỉ ở đó, ta mới học lại rằng Đức Kitô không phải là phương tiện cho một đời tu thành công. Ngài là kho tàng duy nhất. Mọi thứ khác, dù đẹp đến đâu, cũng chỉ có giá trị khi dẫn về Ngài.
Một dấu chỉ đẹp của người thật sự hoán cải là họ bắt đầu thích những việc nhỏ. Họ không còn nghiện việc lớn. Họ không còn cần phải xuất hiện nhiều. Họ không còn sợ bị lãng quên. Họ vui khi người khác làm tốt hơn mình. Họ bình an khi tên mình biến mất mà công việc của Chúa vẫn tiến triển. Họ không còn cần phải sở hữu sứ mạng. Họ chỉ cần được trung tín. Họ biết rằng trên trời không có giải thưởng cho “người gây tiếng vang nhất”, nhưng có vòng hoa cho “người yêu mến nhất”. Họ hiểu rằng một linh hồn được cứu nhờ lời cầu nguyện âm thầm có thể quý hơn cả một hội trường đầy tiếng khen. Họ bắt đầu cảm thấy xấu hổ trước mọi tham vọng được khoác áo thánh. Và càng đi sâu vào Chúa, họ càng muốn mình nhỏ lại.
Cuối cùng, câu hỏi không phải là ta đã làm được bao nhiêu cho Đức Kitô, mà là ta đã thuộc về Ngài đến mức nào. Không phải ta đã xây bao nhiêu nhà cho Chúa, mà là Chúa có thật sự ở trong ngôi nhà tâm hồn ta không. Không phải ta đã nói về Ngài hay đến đâu, mà là ta có để Ngài thống trị tận đáy lòng mình không. Không phải người khác thấy ta thánh thiện thế nào, mà là khi cánh cửa khép lại, ta có còn cần Chúa không. Một đời tu thành công theo mắt người đời mà thất bại trong tình yêu với Đức Kitô thì vẫn là một đổ nát dát vàng. Một công trình mục vụ lộng lẫy được xây trên nền móng cái tôi rồi cũng sẽ nứt toác, dù tường có sơn đẹp đến đâu. Chỉ có điều được xây trên Đức Kitô mới đứng vững, vì chỉ mình Ngài là đá tảng.
Bạn tu tới đâu rồi? Hãy nhìn không phải vào những gì bạn đã làm, nhưng vào điều gì làm tim bạn rung lên mạnh nhất. Khi được nhắc đến tên Chúa, bạn có thấy lòng mình mềm ra không, hay chỉ thấy một trách nhiệm phải gánh? Khi quỳ trước Thánh Thể, bạn có thấy đây là nơi mình thuộc về, hay chỉ là một phần việc trong lịch sống? Khi người khác được nổi bật hơn, bạn có thể vui thật không? Khi bị lấy mất vai trò, bạn có còn bình an không? Khi không ai nhớ tới công lao của bạn, bạn có còn muốn tiếp tục yêu Chúa không?
Nếu câu trả lời làm bạn đau, đừng tuyệt vọng. Đau là tốt. Đau có nghĩa là trái tim chưa chết hẳn. Đau có nghĩa là Chúa còn đang chạm vào một nơi nào đó rất thật trong bạn. Hãy đem cái đau đó đến trước Thập Giá. Hãy nói với Chúa bằng sự thật trần trụi nhất: “Lạy Chúa, con đã dùng Ngài quá nhiều mà yêu Ngài quá ít. Con đã nhân danh Ngài để xây cho mình. Con đã làm người ta chú ý đến con trong khi lẽ ra họ phải gặp Ngài. Xin phá sập trong con mọi đền thờ xây trên cái tôi. Xin đập nát mọi bàn thờ hư danh. Xin kéo con trở về, để từ nay con không còn dùng Chúa như một lý do đẹp cho đời mình, nhưng thật sự lấy Chúa làm mục đích duy nhất.”
Và nếu một ngày nào đó, sau bao lần ngã quỵ, sau bao lần lột bỏ, sau bao cuộc thanh luyện âm thầm, bạn có thể sống một đời nhỏ bé mà bình an, làm những việc âm thầm mà vui, bị quên lãng mà không cay đắng, phục vụ mà không cần ghi công, yêu mến mà không đòi đáp trả, lúc ấy bạn sẽ hiểu: đời tu đã chạm vào cốt lõi. Khi đó, Đức Kitô không còn là cái cớ để bạn sống một đời đạo đức. Ngài là lẽ sống. Ngài là mục đích. Ngài là tất cả. Và chỉ khi đó, ngôi nhà đời tu mới thật sự là Nhà của Chúa, chứ không còn là một cung điện của bản ngã treo bảng tên thánh thiện nữa.
3. "Ở Với Ngài" – Nền Móng Đá Tảng
Có những lúc người ta tưởng đời tu được xây nên bằng những điều rất lớn: những công trình mục vụ, những bài giảng đánh động lòng người, những lớp giáo lý đông kín, những hội đoàn sinh động, những chuyến đi truyền giáo đầy nhiệt huyết, những thành tích tưởng như rất đẹp trước mắt cộng đoàn và Giáo hội. Người ta dễ bị mê hoặc bởi bề mặt rực rỡ ấy, đến mức quên hỏi một câu căn bản hơn tất cả: trước khi sai các môn đệ đi, Chúa Giêsu đã muốn điều gì nơi họ? Trước khi họ chữa lành bệnh nhân, trừ quỷ, giảng dạy, bẻ bánh, dựng xây cộng đoàn, trước khi họ trở thành những cột trụ của Hội Thánh, họ đã được gọi để làm gì?
Câu trả lời đơn sơ mà quyết liệt: để ở với Ngài.
Không phải ngẫu nhiên mà Tin Mừng nhấn mạnh như thế. Chúa không tuyển cộng tác viên theo kiểu một tổ chức cần nhân sự. Chúa không tìm các chuyên gia tôn giáo để vận hành một hệ thống đạo đức. Chúa không gọi những con người chỉ để giao việc, phân công, lên kế hoạch, rồi đánh giá hiệu suất. Chúa gọi những con người để kéo họ vào trong một mối tương giao. Ngài mời họ bước vào một đời sống gần gũi đến mức hơi thở của Thầy trở thành nhịp sống của trò, ánh mắt của Thầy trở thành ánh sáng của trò, trái tim của Thầy trở thành trường học duy nhất để trò học yêu thương, học đau khổ, học hiến mình, học vâng phục, học phó thác, học sống và học chết.
Chính ở đây mà phân định lớn nhất của đời tu xuất hiện. Nền móng đá tảng hay cát bụi không được quyết định trước hết bởi việc ta làm nhiều hay ít, nổi tiếng hay âm thầm, thành công hay thất bại. Nền móng được quyết định bởi một điều sâu hơn: ta có sống bằng tương giao với Đức Kitô hay không. Ta có thật sự ở với Ngài không. Ta có ở với Ngài như một người yêu, hay chỉ ở gần các công việc của Ngài như một người làm thuê. Ta có ở lại trong ánh nhìn của Ngài, hay chỉ ở trong các cấu trúc, giờ giấc, chức vụ và bổn phận mang tên Ngài. Ta có biết sự hiện diện của Ngài là nơi trú ẩn, là nhà, là bến bờ, là nguồn vui, là sức mạnh, là sự sống, hay ta chỉ biết dùng tên Ngài như một động cơ để tiếp tục chạy trong guồng quay của bổn phận.
Nhiều người tu sống rất bận, nhưng không chắc sống rất gần Chúa. Nhiều người nói về Chúa hằng ngày, nhưng không chắc trò chuyện với Chúa hằng ngày. Nhiều người phục vụ Giáo hội suốt đời, nhưng tận đáy lòng lại chưa từng nghỉ ngơi trong tình yêu của Đấng mà họ phục vụ. Đó là bi kịch âm thầm nhất của đời thánh hiến: làm việc quanh bàn tiệc của Chúa mà lòng không còn ngồi bên chân Chúa; lo cho nhà Chúa mà quên mất tương giao với Chủ nhà; thuộc mọi công thức cầu nguyện nhưng không còn biết thở ra thở vào trong sự hiện diện của Ngài.
Người môn đệ đầu tiên không phải là người chạy nhanh nhất, nói hay nhất, tổ chức giỏi nhất, hay được nhiều người quý mến nhất. Người môn đệ đầu tiên là người biết ở lại. Ở lại khi lời Chúa sáng. Ở lại khi lời Chúa tối. Ở lại khi được an ủi. Ở lại khi khô khan. Ở lại khi thành công. Ở lại khi thất bại. Ở lại khi người ta tung hô. Ở lại khi người ta hiểu lầm. Ở lại khi lòng mình đầy lửa sốt mến. Ở lại ngay cả khi chỉ còn lại sự im lặng khắc nghiệt của đêm tối đức tin. Ở lại không vì cảm xúc dễ chịu, nhưng vì biết rằng ngoài Ngài ra, không có nơi nào khác cho linh hồn mình.
Thánh Phêrô đã nói một câu mà bất cứ tu sĩ nào cũng phải học thuộc bằng tim, không chỉ bằng trí nhớ: “Bỏ Thầy, chúng con biết đi với ai? Thầy mới có lời ban sự sống đời đời.” Câu nói ấy không phải là một khẩu hiệu đạo đức. Đó là tiếng kêu của một người đã nếm thấy rằng tất cả những gì ngoài Đức Kitô đều không đủ. Không phải Phêrô không yếu đuối. Không phải Phêrô không bốc đồng. Không phải Phêrô không có lúc sai lầm, có lúc hăng hái theo cảm tính, có lúc run sợ đến độ chối Thầy. Nhưng sâu hơn tất cả những yếu đuối ấy, ông đã chạm vào một chân lý: có thể con người này còn đầy bất xứng, nhưng trái tim này đã bị Đức Kitô chinh phục. Có thể ông ngã, nhưng ông không thể sống mà không có Thầy. Có thể ông còn lẫn lộn, nhưng ông biết rất rõ một điều: lời sự sống không ở đâu khác ngoài nơi Đức Giêsu.
Đó là nền móng đá tảng.
Nền móng đá tảng không có nghĩa là không bao giờ lung lay. Trái lại, người đứng trên đá tảng vẫn cảm nhận rõ bão tố, thậm chí còn cảm nhận sâu hơn người khác. Họ vẫn đi qua những đêm dài khô khan, những cơn cám dỗ bỏ cuộc, những vết thương cộng đoàn, những nỗi cô độc không nói được thành lời, những thất bại khiến họ tưởng như mình vô dụng trước mặt Thiên Chúa. Nhưng điểm khác biệt là ở chỗ: khi mọi sự bị rung chuyển, họ không sụp đổ vào hư vô, vì bên dưới họ còn có Đá. Khi mọi nâng đỡ nhân loại bị rút đi, họ vẫn còn một Đấng không rút lui. Khi mọi lời khen biến mất, họ vẫn còn một ánh nhìn không kết án. Khi mọi công việc bị cất khỏi tay họ, họ vẫn còn một căn tính không bị lấy mất: tôi là người được Chúa yêu, tôi thuộc về Chúa, tôi ở với Chúa, và Chúa ở với tôi.
Còn nền móng cát bụi là gì? Là khi đời tu được xây trên cảm giác mình hữu ích hơn là trên sự thật mình được yêu. Là khi người ta chỉ thấy mình có giá trị lúc đang bận rộn. Là khi chức vụ trở thành cái nạng cho căn tính. Là khi lời khen của cộng đoàn trở thành khí oxy cho tâm hồn. Là khi số người ngưỡng mộ, số công việc hoàn thành, số công trình xây dựng, số dự án thành công âm thầm trở thành thước đo để ta tự lượng giá đời mình. Là khi ta cần Chúa như một bảo chứng thiêng liêng cho những điều ta đang làm, chứ không cần chính Chúa như cùng đích của đời mình.
Một tu sĩ có thể vẫn giữ luật, vẫn sống nề nếp, vẫn cầu nguyện bên ngoài, vẫn hoàn thành trách nhiệm, nhưng nền móng bên trong có thể đã rạn từ lâu. Rạn vì đời sống nội tâm chỉ còn là thói quen. Rạn vì giờ kinh đã thành nghĩa vụ máy móc. Rạn vì cầu nguyện không còn là gặp gỡ mà chỉ còn là đọc cho xong. Rạn vì thinh lặng không còn là nơi trú ngụ mà trở thành khoảng trống đáng sợ. Rạn vì trong lòng không còn niềm vui thầm lặng của kẻ biết mình được Chúa gìn giữ, mà chỉ còn sự mệt mỏi của một người cố gắng duy trì hình ảnh đạo đức. Rạn vì thay vì ở với Chúa, người ta chỉ ở với vai diễn “người của Chúa”.
Có một thử nghiệm thiêng liêng mà ít ai dám thành thật làm với chính mình. Nếu ngày mai mọi việc bạn đang làm bị lấy đi hết thì sao? Nếu bạn không còn được giảng lễ, không còn được đứng đầu hội đoàn, không còn được tin tưởng giao trách nhiệm, không còn được người khác nhắc tên, không còn được nhìn nhận, thậm chí bị hiểu lầm, bị để sang một bên, bị lãng quên trong một góc nhà dòng, bị đặt vào những công việc nhỏ bé không ai để ý, bạn còn thấy mình có giá trị không? Bạn còn bình an không? Bạn còn cầu nguyện được không? Bạn còn tin rằng đời mình vẫn phong phú trước mặt Chúa không? Hay bạn sẽ héo tàn rất nhanh, không phải vì mất việc, mà vì việc ấy đã âm thầm thay thế Chúa trong vai trò nâng đỡ sâu nhất của tâm hồn bạn?
Đó là câu hỏi rất đau, nhưng là câu hỏi cứu đời tu. Vì chỉ khi nào bị tước khỏi những lớp vỏ phụ, người ta mới biết mình đang đứng trên đá hay đứng trên cát.
“Ở với Ngài” không phải là một khẩu hiệu êm ái để treo trong phòng nguyện. Đó là một con đường thanh luyện tàn nhẫn mà ngọt ngào. Bởi vì ở gần Chúa thật sự không chỉ đem lại an ủi, mà còn bóc trần. Ở với Chúa đủ lâu, người ta bắt đầu thấy rõ những động cơ lẫn lộn của mình. Thấy mình phục vụ không hoàn toàn vì yêu, mà còn vì cần được công nhận. Thấy mình hy sinh không hoàn toàn vô vị lợi, mà còn vì muốn kiểm soát. Thấy mình sốt sắng không hoàn toàn vì khát Chúa, mà còn vì sợ hình ảnh bản thân sụp đổ. Thấy mình nói những lời rất đẹp về sự phó thác, nhưng lại hoảng loạn khi kế hoạch cá nhân bị đổ vỡ. Thấy mình rao giảng về thập giá, nhưng chỉ muốn mang cây thánh giá nhẹ và có người nhìn thấy. Thấy mình nhân danh cộng đoàn, nhân danh sứ vụ, nhân danh trách nhiệm, mà nhiều khi thực chất là đang bảo vệ cái tôi rất tinh vi.
Nhưng cũng chính ở với Chúa mà con người không chết vì sự thật ấy. Bởi vì Đức Kitô không bóc trần để nghiền nát, nhưng để cứu chữa. Ánh sáng của Ngài không phải ánh sáng của đèn pha ngoài phố, chiếu vào để phơi bày và làm xấu hổ. Ánh sáng của Ngài là ánh sáng của phòng mổ, nơi vết thương được mở ra để được chữa lành. Khi người tu sĩ ở thật với Chúa, không còn trang điểm tâm linh, không còn đóng vai thánh thiện, không còn dùng những ngôn từ đạo đức để lẩn tránh sự thật, thì cũng chính lúc ấy họ bắt đầu được đặt lại trên nền móng thật.
Nền móng ấy không phải là thành tích luân lý. Không phải hồ sơ sạch sẽ. Không phải lịch sử phục vụ ấn tượng. Không phải số năm khấn dòng. Không phải kỹ năng mục vụ. Không phải bằng cấp thần học. Không phải khả năng diễn đạt và tổ chức. Nền móng ấy là xác tín sâu thẳm này: tôi được Chúa yêu trước khi tôi làm được bất cứ điều gì cho Ngài. Tôi được Ngài tuyển chọn không phải vì tôi xứng đáng, mà vì Ngài thương. Tôi có thể thất bại, có thể yếu đuối, có thể phải xấu hổ vì những giới hạn của mình, nhưng điều không thay đổi là tình yêu của Đức Kitô. Tôi không phải tự dựng nên giá trị cho đời mình bằng hiệu suất. Tôi nhận giá trị ấy từ Đấng đã chết và sống lại cho tôi.
Một người thật sự sống trên nền móng đá tảng sẽ dần dần có một thứ bình an rất lạ. Không ồn ào. Không phô diễn. Không phải bình an của kẻ mọi sự thuận lợi. Nhưng là bình an của người biết mình có một nơi để trở về. Bên ngoài, họ vẫn có thể khóc, có thể mệt, có thể mang nhiều căng thẳng, có thể thấy tim mình run rẩy giữa thử thách. Nhưng sâu hơn lớp sóng ấy là một dòng nước khác: “Ngài ở đây. Tôi không bị bỏ rơi. Tôi không cần phải chứng minh mình để được yêu. Tôi chỉ cần ở lại.” Chính thứ bình an ấy làm nên sức bền thật của một đời tận hiến.
Nhiều người trẻ bước vào đời tu với ngọn lửa rất sáng, nhưng rồi dần dần lửa ấy bị thay thế bằng động cơ khác: nhu cầu được hữu ích, được khẳng định, được nhìn nhận, được ảnh hưởng, được thành công. Không ai sa ngã ngay lập tức. Người ta chỉ trượt dần từ việc ở với Chúa sang việc làm cho Chúa; rồi từ việc làm cho Chúa sang việc làm cho bản thân dưới danh nghĩa của Chúa; rồi cuối cùng không còn biết đâu là ranh giới giữa vinh quang Thiên Chúa và cái bóng của cái tôi. Đến một ngày, người ta vẫn mặc áo dòng, vẫn cử hành phụng vụ, vẫn nói lời thiêng liêng, nhưng lòng không còn thấy Chúa là niềm vui. Chúa chỉ còn là trung tâm của giáo huấn, chứ không còn là trung tâm của trái tim.
Đó là lúc phải trở về.
Trở về không nhất thiết là bỏ hết công việc ngay lập tức. Trở về trước hết là trở lại với căn phòng nội tâm, nơi ta dám ngồi xuống không đem theo thành tích. Trở về là để lời Chúa không còn là chất liệu cho bài giảng, mà trở thành lá thư riêng cho linh hồn. Trở về là ở trước Thánh Thể mà thôi không nói nhiều, không lý luận nhiều, không xin nhiều, mà chỉ để mình được nhìn. Trở về là học lại sự nghèo khó của người môn đệ đầu tiên, người không đến với Chúa như một nhà quản trị, nhưng như một kẻ đói. Trở về là có đủ can đảm để nói với Ngài: “Lạy Chúa, con đã làm nhiều điều cho Ngài, nhưng con đang đánh mất Ngài. Con vẫn nói về tình yêu, nhưng lòng con cạn kiệt. Con vẫn giúp người khác gặp Chúa, nhưng chính con đang sống xa Ngài. Xin kéo con lại gần.”
Không có lời cầu nguyện nào đẹp hơn sự thật.
Và Chúa rất thích sự thật ấy. Ngài không sợ sự nghèo nàn của con người. Điều Ngài khó làm việc cùng nhất không phải là sự yếu đuối, mà là sự giả vờ mạnh mẽ. Không phải là tội lỗi đã được xưng thú, mà là lớp mặt nạ đạo đức không chịu tháo xuống. Không phải là trái tim tan nát, mà là trái tim khép kín và tự mãn. Người môn đệ ở với Chúa lâu năm sẽ hiểu điều này: điều giữ ta lại với Ngài không phải là hình ảnh đẹp của mình, mà là lòng thương xót của Ngài.
Bởi thế, nền móng đá tảng không làm người tu sĩ trở nên kiêu hãnh vì mình vững vàng. Trái lại, nó làm họ khiêm tốn hơn. Vì họ biết rõ: nếu không có Chúa, họ sẽ tan thành cát. Nếu không có ơn Ngài nâng đỡ, họ không đủ sức yêu ai đến cùng. Nếu không có Ngài chữa lành, họ sẽ dùng những vết thương của mình để làm đau cộng đoàn. Nếu không có Ngài thanh luyện, họ sẽ biến sứ vụ thành sân khấu. Nếu không có Ngài, họ không chỉ bất lực trong việc cứu người khác, mà còn không cứu nổi chính mình khỏi sự cằn cỗi bên trong. Người ở trên đá tảng càng gần Chúa càng ít tự mãn, vì càng gần ánh sáng càng thấy rõ bụi bặm của bản thân. Nhưng đồng thời, họ cũng càng ít tuyệt vọng, vì càng gần ánh sáng càng thấy lòng thương xót lớn hơn tội lỗi của mình.
Bạn tu tới đâu rồi? Câu hỏi ấy không hỏi về lịch sử phục vụ của bạn. Không hỏi bạn đã qua bao nhiêu chức vụ. Không hỏi người khác nghĩ gì về bạn. Không hỏi bạn được mời đi giảng ở bao nhiêu nơi. Không hỏi bạn đã xây được bao nhiêu công trình, điều hành bao nhiêu chương trình, đào tạo được bao nhiêu thế hệ. Câu hỏi ấy đi thẳng vào nền móng: khi bạn bị tước bỏ mọi thành công, bạn còn tin mình được yêu không? Khi bạn bị hiểu lầm, bạn còn ở lại với Chúa không? Khi bạn cô đơn nhất, bạn có chạy tìm những bù trừ khác hay chạy vào lòng Ngài? Khi bạn thất bại, bạn có thấy mình vô nghĩa, hay bạn vẫn biết rằng căn tính của mình không nằm ở chỗ thành công? Khi người ta không hiểu bạn, không cần bạn, không nhớ đến bạn, bạn có vẫn đủ bình an để nói: “Con ở đây, lạy Chúa, chỉ cần Ngài là đủ”?
Đó là bài kiểm tra không thể gian lận.
Có những người nhìn rất mạnh mẽ giữa cộng đoàn, nhưng chỉ cần mất một vai trò là sụp hẳn. Có những người bề ngoài có vẻ bình thường, ít thành tựu, ít được chú ý, nhưng khi thử thách đến, họ đứng vững như cây ôliu già giữa gió lớn. Tại sao? Vì bên ngoài không nói hết sự thật. Sự thật nằm ở nơi kín ẩn. Sự thật nằm ở những giờ cầu nguyện không ai thấy. Nằm ở nước mắt chỉ Chúa biết. Nằm ở sự trung tín âm thầm của một người đã học yêu Ngài trong đêm tối. Nằm ở thói quen quay về với Chúa mỗi khi mình bị thương tổn, thay vì quay sang nuôi giận hờn hay tìm những thứ gây nghiện tinh vi cho tâm hồn. Nằm ở việc người ấy thật sự coi Chúa là nơi nương náu, chứ không chỉ là đối tượng suy niệm.
“Ở với Ngài” còn có nghĩa là để mình được biến đổi theo nhịp của Ngài. Không ai ở gần lửa mà không ấm lên. Không ai ở gần lòng thương xót mà không trở nên hiền hơn. Không ai ở gần Thánh Tâm bị đâm thâu mà vẫn giữ trái tim cứng như đá. Nếu một người nói mình cầu nguyện nhiều, ở với Chúa nhiều, mà ngày càng cay nghiệt, ngày càng tự cao, ngày càng khinh người yếu đuối, ngày càng nóng nảy, ngày càng thích kiểm soát, ngày càng chỉ biết bảo vệ cái tôi, thì cần phải thành thật tự hỏi: mình đang ở với Chúa thật, hay chỉ đang ở với ý niệm về Chúa do mình tạo ra? Vì Đức Kitô thật không làm tim con người hẹp lại. Ngài làm tim họ mềm hơn, rộng hơn, kiên nhẫn hơn, nhân hậu hơn, và nghèo khó hơn.
Dĩ nhiên, sự biến đổi ấy không diễn ra trong một sớm một chiều. Có những tính xấu bám rễ sâu như gai trong xác thịt. Có những tổn thương quá khứ khiến ta phản ứng rất bản năng. Có những mùa linh hồn gần như bị đóng băng. Nhưng nếu thật sự ở với Chúa, dù chậm đến đâu, con người vẫn chuyển động. Vẫn bớt sống cho mình. Vẫn bớt đòi người khác hiểu mình. Vẫn bớt cần phải thắng trong mọi va chạm. Vẫn bớt coi mình là trung tâm. Vẫn bớt sốt ruột khi kết quả không đến ngay. Vẫn bớt sợ sự nhỏ bé. Vẫn bớt khát danh. Vẫn bớt nặng nề vì phải giữ một hình ảnh. Và càng lúc càng thấy một niềm vui rất thanh: chỉ cần được thuộc về Chúa, phần còn lại dẫu khó mấy vẫn có thể sống.
Một trong những dấu chỉ đẹp nhất của người đứng trên Đá Tảng là họ không sợ bị trở nên vô danh. Vì họ biết mình không vô danh trước mặt Chúa. Thế gian sợ bị quên lãng. Cái tôi sợ bị ra rìa. Bản năng con người sợ bị thay thế. Nhưng người ở với Chúa lâu ngày bắt đầu sống một tự do khác. Họ không còn tuyệt vọng khi mình không được đứng ở trung tâm. Họ không còn đau đớn quá mức khi người khác vượt lên. Họ không còn thấy đời mình mất ý nghĩa chỉ vì không ai nhắc đến công lao của mình. Họ làm điều cần làm, yêu điều cần yêu, trung tín với bổn phận, nhưng sâu bên dưới là một khoảng trống rất sạch dành riêng cho Thiên Chúa. Chính khoảng trống ấy làm họ không bị nuốt chửng bởi những lời khen chê của nhân gian.
Người sống trên cát sẽ run lên khi bị lấy mất tiếng vỗ tay. Người sống trên đá có thể đau, nhưng không gãy. Vì họ đã học một thứ hạnh phúc không lệ thuộc vào phản ứng của đám đông. Hạnh phúc ấy không ồn ào. Nó giống như ngọn đèn còn cháy trong nhà nguyện lúc đêm khuya. Không ai nhìn thấy. Không ai tán thưởng. Nhưng nó sáng cho Đấng ở đó. Và chính vì sáng cho Ngài, nó không thấy mình vô ích.
Có khi Chúa cho một tu sĩ đi qua cô đơn chỉ để hỏi lại nền móng. Có khi Ngài cho họ thất bại chỉ để giải cứu họ khỏi ảo tưởng về bản thân. Có khi Ngài để họ bị hiểu lầm chỉ để cắt bớt cơn nghiện được đánh giá tốt. Có khi Ngài để đời họ bước vào mùa vô hiệu quả bên ngoài chỉ để dạy họ bài học mà thành công không bao giờ dạy nổi: con có yêu Ta không, hay con chỉ yêu cảm giác mình hữu ích cho Ta? Con có muốn chính Ta không, hay con chỉ muốn những gì Ta ban? Con có ở lại khi bàn tay Ta trống không, hay chỉ ở khi bàn tay ấy đầy quà tặng?
Những câu hỏi ấy rất sắc. Nhưng chính chúng làm đời tu trưởng thành.
Bởi cuối cùng, một đời tận hiến không được cứu bởi sự bận rộn, cũng không được cứu bởi bề dày năm tháng. Nó được cứu bởi tương giao. Một ngày ở thật với Chúa có thể chữa lành những năm dài sống cạnh Ngài mà lòng xa Ngài. Một tiếng “vâng” phát xuất từ một trái tim tan nát nhưng trung thực có thể quý hơn nhiều công trình làm ra trong sự tự mãn. Một giờ chầu trong đó ta thật sự buông khí giới và để Chúa yêu mình có thể đặt lại nền móng cho cả đời sống thiêng liêng. Vì nơi cùng đích, ta không được hỏi trước tiên đã xây được gì cho Thiên Chúa, mà đã để Thiên Chúa làm gì nơi mình.
Đời tu đẹp nhất không phải khi người ta nói về ta rằng ta tài giỏi, năng động, hiệu quả, hay có ảnh hưởng. Đời tu đẹp nhất là khi giữa những được mất của cuộc đời, ta vẫn còn giữ được câu nói của Phêrô như nhịp tim cuối cùng: “Bỏ Thầy, con biết đi với ai?” Khi bị thương mà vẫn chạy về với Chúa. Khi bị hiểu lầm mà không bỏ giờ cầu nguyện. Khi thất bại mà không tuyệt vọng. Khi bị bỏ quên mà vẫn dịu hiền. Khi không còn gì để tự hào mà vẫn thưa “xin vâng”. Khi chỉ còn một mình mà vẫn thấy mình không cô độc, vì Ngài ở đó.
Nếu bạn vẫn thấy bình an khi bị tước bỏ những nâng đỡ bên ngoài, nếu bạn vẫn còn có thể quỳ xuống không cần mang theo vai diễn nào, nếu bạn vẫn còn tin rằng được Chúa yêu đã là đủ để tiếp tục sống, tiếp tục dâng hiến, tiếp tục chịu đựng, tiếp tục mỉm cười và tiếp tục trung thành, thì quả thật, bạn đang đứng trên Đá Tảng.
Còn nếu hôm nay bạn nhận ra lòng mình đang xây trên cát, xin đừng hoảng sợ. Điều đáng sợ không phải là thấy mình đang đứng trên cát. Điều đáng sợ là cứ tiếp tục xây mà không chịu nhận ra. Chúa không khinh một nền móng đã nứt nếu con người chịu để Ngài đào lại. Đức Kitô không chê một trái tim mệt mỏi nếu trái tim ấy chịu mở ra. Ngài vẫn đi ngang qua như buổi đầu bên bờ hồ năm xưa. Ngài vẫn gọi không phải trước hết để sai đi, nhưng để kéo lại gần. Vẫn gọi để ở với Ngài. Vẫn gọi để yêu trước khi làm. Vẫn gọi để thuộc về trước khi sinh hoa trái. Vẫn gọi để người môn đệ thôi lang thang trong sự đói khát danh phận mà trở về nghỉ ngơi trong tình yêu không lay chuyển.
Có thể bạn đã đi rất lâu. Có thể bạn đã mệt. Có thể bạn đã từng xây bằng cả nhiệt huyết nhưng bây giờ chỉ còn tro tàn. Có thể bạn vẫn đang hoàn thành bổn phận nhưng lòng không còn rung động. Có thể bạn đang sống một đời tu đúng mà buồn. Có thể bạn đang đứng giữa cộng đoàn mà thấy cô độc hơn bao giờ hết. Có thể bạn đang mang một nỗi kiệt quệ thiêng liêng mà không ai nhìn thấy. Nhưng ngay lúc này, lời mời căn bản vẫn không đổi: hãy ở với Ngài. Không cần trình diễn. Không cần che đậy. Không cần nói những câu hay. Không cần chứng minh mình còn tốt. Chỉ cần ở lại. Ở lại như một người nghèo. Ở lại như một kẻ cần được cứu. Ở lại như một môn đệ biết mình không có đâu khác để đi.
Và chính nơi sự ở lại ấy, từ từ, nền móng sẽ được thay. Cát bụi sẽ bị cuốn đi. Những gì giả tạo sẽ lộ ra. Những thứ từng nâng đỡ ta nhưng không cứu được ta sẽ rơi xuống. Nhiều điều trong ta có thể đau đớn khi bị lấy mất. Nhưng phía dưới tất cả, sẽ dần hiện ra một Đá Tảng không đổi thay: Đức Kitô, Đấng đã yêu ta trước, gọi ta trước, chờ ta trước, tha thứ cho ta trước, và ở với ta trước cả khi ta học được cách ở với Ngài.
Đến lúc ấy, đời tu không còn là nỗ lực căng thẳng để giữ hình ảnh thánh thiện. Đời tu trở thành cuộc sống của một người đã tìm được Nhà. Và khi đã tìm được Nhà, dù ngoài kia mưa gió đến đâu, lòng người ấy vẫn còn một chỗ đứng. Không phải vì họ mạnh. Nhưng vì họ đang đứng trên Đá. Không phải vì họ không còn nước mắt. Nhưng vì dưới nước mắt ấy có một sự bình an sâu hơn. Không phải vì đời họ không còn bóng tối. Nhưng vì bóng tối không còn là nơi vô nghĩa nữa, nó trở thành nơi gặp Đấng đang âm thầm nắm tay mình.
Bạn tu tới đâu rồi?
Hãy nhìn không phải vào những gì tay bạn đang nắm, nhưng vào điều gì tim bạn đang bám. Hãy nhìn không phải vào số năm bạn đã sống trong nhà dòng, nhưng vào mức độ bạn đã thực sự ở với Đức Kitô. Hãy nhìn không phải vào những thành công đang bao bọc bạn, mà vào sự thật trần trụi nhất: nếu tất cả những điều ấy rơi xuống, bạn còn thấy Chúa là đủ không?
Nếu câu trả lời là có, dù chỉ là một tiếng “có” run rẩy, nghẹn ngào, lẫn nhiều nước mắt, thì xin chúc mừng, đời bạn không vô ích. Bạn đang đứng trên Đá Tảng. Và từ nền móng ấy, dù âm thầm đến đâu, Thiên Chúa vẫn có thể xây nên một ngôi nhà không bão tố nào phá hủy được.
4. Chủ Nghĩa Tiến Thân Trong Đời Tu
Có một cơn cám dỗ rất âm thầm, rất bóng bẩy, rất khó nhận diện trong đời tu, vì nó không mang khuôn mặt của tội lỗi thô thiển. Nó không nhất thiết làm người ta bỏ kinh, bỏ lễ, bỏ nhà nguyện, bỏ áo dòng. Trái lại, nhiều khi nó còn khoác lên mình vẻ đạo mạo, năng động, trách nhiệm, giỏi giang, có tầm nhìn, biết tổ chức, biết quản trị, biết lãnh đạo, biết gây ảnh hưởng, biết tạo kết quả. Nhưng ẩn sâu dưới tất cả những thứ rất “đẹp” ấy, đôi khi là một căn bệnh thiêng liêng vô cùng nguy hiểm: chủ nghĩa tiến thân trong đời tu.
Đó là khi người tu sĩ không còn nhìn đời tận hiến như một con đường để thuộc trọn về Đức Kitô nữa, mà bắt đầu nhìn nó như một hệ thống bậc thang. Bậc này dẫn lên bậc kia. Chức vụ này là bàn đạp cho chức vụ khác. Trách nhiệm này là cơ hội để tạo tiếng vang cho vị trí cao hơn. Tên tuổi này phải được biết đến rộng hơn. Ảnh hưởng này cần được mở rộng hơn. Quan hệ này cần được vun đắp kỹ hơn. Hình ảnh này cần được chăm chút khôn ngoan hơn. Và rồi từ lúc nào không hay, người ta không còn bước theo Chúa Giêsu nữa, mà bước theo cái bóng của chính mình đang được phóng lớn trên tường bởi ánh sáng của tham vọng.
Người ngoài đời tiến thân để có tiền, có quyền, có danh, có địa vị. Còn người tu tiến thân, nếu không tỉnh thức, sẽ làm điều đó bằng những chất liệu “thánh” hơn, tinh vi hơn, đáng sợ hơn. Không phải bằng những phi vụ ồn ào, nhưng bằng sự đạo đức có tính toán. Không phải bằng những lời nói trần trụi, nhưng bằng những câu chữ rất khiêm tốn bề ngoài mà bên trong đầy định hướng. Không phải bằng việc công khai tranh giành, nhưng bằng những chiến thuật mềm mại, bằng sự hiện diện đúng lúc, bằng những tương quan được xây dựng khôn khéo, bằng sự khéo léo trong việc làm vừa lòng người có ảnh hưởng, bằng nghệ thuật xuất hiện ở những nơi có thể nâng mình lên.
Đây là điều làm cho chủ nghĩa tiến thân trong đời tu trở nên đặc biệt nguy hiểm: nó có thể sống ký sinh ngay trong những điều rất tốt. Một người học giỏi là tốt, nhưng có thể học giỏi để hơn anh em. Một người giảng hay là tốt, nhưng có thể giảng hay để được ngưỡng mộ. Một người quản trị tốt là tốt, nhưng có thể quản trị để chứng minh mình xứng đáng lên cao hơn. Một người vâng phục bề trên là tốt, nhưng có thể vâng phục chỉ như một chiến lược để được đánh giá là ngoan ngoãn, đáng tin, có tương lai. Một người hoạt động hăng say là tốt, nhưng có thể hăng say không vì yêu các linh hồn, mà vì yêu cảm giác mình quan trọng.
Vấn đề không nằm ở việc người tu sĩ có khả năng hay không. Giáo hội cần những người có tài. Hội dòng cần những con người có trí tuệ, có sức làm việc, có năng lực tổ chức, có khả năng lãnh đạo, có trái tim mục tử. Vấn đề nằm ở động cơ nằm sâu dưới lớp vỏ của khả năng ấy. Một con dao trong tay bác sĩ thì cứu người, trong tay kẻ sát nhân thì giết người. Tài năng trong tay một con người đã chết cho mình thì là phương tiện phục vụ Nước Trời. Nhưng tài năng trong tay một cái tôi chưa được đóng đinh thì trở thành khí cụ xây dựng đế quốc riêng. Bề ngoài vẫn là việc của Chúa, nhưng trong bí mật của cõi lòng, người ta đang cặm cụi xây ngai cho mình.
Có những người bước vào đời tu với lòng mến chân thành, nhưng rồi năm tháng trôi qua, môi trường, cơ cấu, sự so sánh, cách đánh giá nhân sự, cách cộng đoàn nhìn thành công, những lời khen, những lần được giao việc, những ánh mắt trọng vọng của giáo dân, những dịp được phát biểu, được ngồi hàng đầu, được quyết định, được ký tên, được gọi danh xưng trọng thể… tất cả những thứ đó, nếu không được lọc qua cầu nguyện và sự khó nghèo nội tâm, sẽ âm thầm bơm phồng cái tôi. Và cái tôi ấy không lớn lên như một đứa trẻ ngây thơ, mà lớn lên như một ông vua đang học cách ngồi ngay giữa đền thờ của Thiên Chúa mà vẫn tưởng đó là điều hợp pháp.
Chủ nghĩa tiến thân trong đời tu không nhất thiết bắt đầu bằng một câu nói lớn: “Tôi muốn làm bề trên”, “Tôi muốn làm giám mục”, “Tôi muốn có chức quyền”. Không. Nó thường bắt đầu bằng những rung động rất nhỏ và rất người. Một chút khó chịu khi tên mình không được nhắc đến. Một chút buồn khi người khác được chọn thay mình. Một chút cay đắng khi mình bị xếp sau một người trẻ hơn. Một chút bồn chồn khi thấy một người bạn đồng tu được tín nhiệm hơn. Một chút phấn khích bất thường khi được mời ngồi bàn danh dự. Một chút say sưa khi nghe người ta khen mình “có tầm”. Một chút tổn thương sâu sắc khi bị bỏ quên. Một chút mất bình an khi phải lui vào chỗ kín. Chỉ là “một chút” thôi. Nhưng những “một chút” ấy, nếu không bị đưa ra ánh sáng trước mặt Chúa, sẽ tích tụ thành cả một cơ chế nội tâm vận hành theo logic của thế gian.
Mà logic của thế gian là gì? Là cao hơn thì giá trị hơn. Xuất hiện nhiều hơn thì quan trọng hơn. Có tiếng nói hơn thì đáng kể hơn. Có quyền quyết định hơn thì thành công hơn. Được nể hơn thì đáng sống hơn. Được gọi bằng những danh xưng lớn hơn thì hạnh phúc hơn. Thế gian không hiểu được niềm vui của hạt lúa mì mục nát trong lòng đất. Thế gian không tin vào vẻ đẹp của gốc rễ nằm khuất. Thế gian chỉ bị mê hoặc bởi tán lá, bởi chiều cao, bởi sự đồ sộ, bởi tiếng vỗ tay, bởi ánh đèn, bởi bảng tên. Nếu người tu sĩ không cảnh giác, người ấy sẽ bắt đầu dùng chính tiêu chuẩn ấy để đo lường ơn gọi của mình. Và khi đó, đời tu bị tục hóa từ nền móng.
Chúa Giêsu thì hoàn toàn ngược lại. Ngài không cứu thế gian bằng cách leo lên những nấc thang danh vọng, nhưng bằng cách đi xuống. Đi xuống máng cỏ. Đi xuống xưởng mộc. Đi xuống những nẻo đường bụi bặm với dân nghèo. Đi xuống chỗ của người bị loại trừ. Đi xuống bàn ăn với người tội lỗi. Đi xuống đến độ quỳ xuống rửa chân cho môn đệ. Đi xuống sâu hơn nữa trong vườn Dầu, nơi Ngài run rẩy trong cô đơn. Đi xuống tận thập giá, nơi mọi vinh quang bề ngoài bị lột sạch. Và đi xuống đến đáy của sự tự hủy, sự vâng phục, sự hiến thân. Con đường của Đức Kitô không phải là con đường đi lên để người ta nhìn thấy mình, nhưng là con đường đi xuống để Chúa Cha được tôn vinh và con người được cứu sống.
Bởi thế, nơi nào người tu sĩ bắt đầu yêu thích việc “được thấy” hơn là “được hiến dâng”, nơi đó nguy hiểm đã bắt đầu. Nơi nào người ta thấy mình khó chấp nhận một công việc âm thầm, ít ai biết, nơi đó cát đã len vào nền móng. Nơi nào người ta bắt đầu tính toán xem việc nào giúp mình nổi hơn, có cơ hội hơn, gần trung tâm quyền lực hơn, nơi đó tòa nhà đời tu đang mọc lên trên một bãi đất không còn vững. Có thể bề ngoài nó vẫn rất đẹp. Có thể người khác vẫn trầm trồ. Có thể cộng đoàn vẫn đánh giá cao. Có thể nó còn chạy rất tốt trong nhiều năm. Nhưng chỉ cần một cơn mưa của thử thách, một cơn gió của sự thất bại, một trận lũ của việc bị quên lãng, tòa nhà đó sẽ rung chuyển dữ dội, vì nó chưa từng thật sự được neo vào Đá Tảng là Đức Kitô chịu đóng đinh.
Móng bằng cát là móng luôn muốn cao hơn người khác. Nó không chịu nổi cảm giác bị ở dưới. Nó coi sự thầm lặng là thất bại, coi sự ẩn mình là phí phạm, coi việc bị lãng quên là bất công. Nó sống bằng so sánh. Nó hít thở bằng sự công nhận. Nó ăn bằng lời khen. Nó uống bằng ánh mắt ngưỡng mộ. Nó chỉ thấy mình có giá trị khi mình hơn. Hơn về học vị, hơn về chức vụ, hơn về tiếng tăm, hơn về ảnh hưởng, hơn về sự hiện diện, hơn về các mối quan hệ. Một người có nền móng như thế có thể làm nhiều việc lớn, nhưng linh hồn không có bình an. Vì sao? Vì cái tôi không bao giờ no. Hôm nay nó muốn một bậc, ngày mai nó muốn bậc khác. Hôm nay nó buồn vì không được chọn, ngày mai nó lại lo mất vị trí đang có. Chủ nghĩa tiến thân không cho con người nghỉ ngơi. Nó biến đời tu thành cuộc leo núi không bao giờ tới đỉnh, vì cái đỉnh thật của nó không phải là Thiên Chúa, mà là sự tôn sùng bản thân.
Móng bằng Đá Tảng thì khác hẳn. Móng bằng Đá Tảng chấp nhận nằm sâu dưới lòng đất, không ai thấy, không ai nhắc, không ai ca ngợi, nhưng gánh cả tòa nhà. Hình ảnh này đẹp vô cùng, nhưng cũng đau vô cùng. Vì sống như nền móng nghĩa là chấp nhận bị chôn vùi. Chấp nhận để người khác ở phía trên mình. Chấp nhận cho công trình mọc lên mà không mang tên mình. Chấp nhận rằng có những hoa trái mình không được nhìn thấy. Chấp nhận rằng người khác có thể nhận lời khen cho điều mình đã đổ mồ hôi góp phần. Chấp nhận làm điều tốt rồi rút lui. Chấp nhận ở vị trí mà chỉ có Thiên Chúa nhìn thấu. Đó là logic của Tin Mừng. Đó là con đường của Đức Maria. Đó là cách sống của thánh Giuse. Đó là tâm hồn của Gioan Tẩy Giả khi nói: “Ngài phải lớn lên, còn tôi phải nhỏ lại.”
Câu nói ấy không phải là một khẩu hiệu đẹp để trưng bày trong bài giảng. Nó là bản án tử cho cái tôi muốn tiến thân. “Ngài phải lớn lên, còn tôi phải nhỏ lại.” Nghĩa là sao? Nghĩa là nếu công trình của tôi phát triển mà tên tôi mờ đi, tôi vẫn vui. Nếu người khác được tín nhiệm hơn tôi nhưng Nước Chúa được mở rộng, tôi vẫn bình an. Nếu tôi phải lui vào bóng tối để Đức Kitô được rõ hơn, tôi chấp nhận. Nếu ơn gọi của tôi không bao giờ đi vào lịch sử bằng những trang sử lớn, nhưng đi vào trái tim Thiên Chúa bằng những giọt hy sinh nhỏ mỗi ngày, như thế là đủ. Đó mới là tự do của người môn đệ.
Chủ nghĩa tiến thân làm hỏng đời tu vì nó làm đảo ngược mục tiêu. Lẽ ra chức vụ chỉ là phương tiện phục vụ, thì nó biến thành mục đích để chiếm hữu. Lẽ ra quyền bính là cây thập giá phải mang, thì nó biến thành chiếc ghế phải giành. Lẽ ra ảnh hưởng là trách nhiệm trước mặt Chúa, thì nó biến thành khoái cảm tinh thần. Lẽ ra tài năng là điều phải bẻ ra cho người khác, thì nó biến thành tài sản để khẳng định mình. Và đáng sợ nhất là người ta có thể làm tất cả những điều đó mà vẫn đọc kinh rất đều, vẫn giảng rất hay, vẫn cử hành phụng vụ rất sốt sắng, vẫn nói những câu rất thiêng liêng. Con người thật là phức tạp. Một linh hồn có thể hát “xin vâng” bằng môi miệng mà trong thâm sâu vẫn đang âm thầm thương lượng với Thiên Chúa về con đường đi lên của mình.
Nhiều bi kịch cộng đoàn, nếu nhìn cho kỹ, không phát xuất đơn thuần từ khác biệt tính cách. Chúng phát xuất từ những cái tôi muốn vị trí. Người này không phục người kia không hẳn vì chân lý, nhưng vì tự ái. Người nọ chống đối người khác không hẳn vì bảo vệ đoàn sủng, nhưng vì quyền lực bị đụng chạm. Những liên minh ngầm, những so sánh âm ỉ, những phán xét lạnh lùng, những lời nói sau lưng, những thái độ lịch sự mà xa cách, những nụ cười có tính toán, những sự ngoan ngoãn đầy chiến lược… tất cả đều có thể là khói bốc lên từ ngọn lửa tham vọng đang cháy âm ỉ bên trong. Khi chủ nghĩa tiến thân len vào cộng đoàn, nhà dòng vẫn còn nghi thức, vẫn còn thời khóa biểu, vẫn còn cấu trúc, nhưng tinh thần Tin Mừng đã bắt đầu suy yếu. Anh em không còn nhìn nhau như những người cùng được gọi để thuộc về Đức Kitô nữa, mà bắt đầu nhìn nhau như đối thủ tiềm tàng, như vật cản, như thước đo, như bậc thang, hoặc như người có thể giúp mình tiến xa hơn.
Khi đó, lời khấn khó nghèo chỉ còn chạm đến ví tiền mà không chạm đến danh vọng. Lời khấn khiết tịnh chỉ còn đụng tới thân xác mà không đụng tới lòng ham được chiếm hữu ảnh hưởng. Lời khấn vâng phục chỉ còn là hình thức tuân lệnh bên ngoài mà chưa đi đến chỗ từ bỏ dự án tự tôn bên trong. Người ta có thể nghèo về đồ đạc mà rất giàu về cái tôi. Có thể sống độc thân mà lại kết hôn sâu nặng với tham vọng. Có thể vâng lời bề trên mà lòng vẫn bí mật phụng thờ chính ý riêng của mình. Bởi vậy, cuộc chiến thiêng liêng trong đời tu không chỉ là cuộc chiến chống các cám dỗ xác thịt dễ thấy, mà còn là cuộc chiến chống lại khát vọng được nâng mình lên dưới những hình thức rất đạo đức.
Có lẽ vì thế mà Đức Kitô đã đặt một đứa trẻ ở giữa các môn đệ khi họ đang cãi nhau xem ai là người lớn nhất. Cảnh đó thật đau. Thầy đang đi về phía thập giá, còn trò thì tranh nhau thứ hạng. Thầy nói về hiến mạng sống, trò nghĩ về ghế ngồi. Thầy cúi xuống rửa chân, trò mơ danh dự. Nhưng nếu thành thật, đó không chỉ là câu chuyện của các Tông đồ ngày xưa. Đó là tấm gương soi vào đời tu mọi thời. Bao lần chúng ta cũng ở rất gần Chúa mà vẫn không hiểu trái tim Ngài. Bao lần chúng ta dùng ngôn ngữ thánh thiện nhưng suy nghĩ theo kiểu thế gian. Bao lần chúng ta ở trong nhà Chúa mà nội tâm vẫn vận hành như một triều đình.
Vậy chữa căn bệnh này bằng cách nào? Không phải chỉ bằng những lời lên án mạnh mẽ, vì cái tôi rất giỏi nghe lời cảnh báo mà vẫn giữ nguyên chính mình. Không phải chỉ bằng những cơ chế tổ chức, vì ngay cả cơ chế tốt cũng có thể bị lợi dụng bởi những con người chưa được hoán cải. Gốc rễ phải nằm ở một cuộc trở về rất sâu với Đức Kitô nghèo khó, khiêm hạ và chịu đóng đinh.
Trước hết, người tu sĩ phải dám thành thật với lòng mình. Phải dám quỳ trước Nhà Tạm và hỏi không né tránh: Con buồn vì điều gì? Con vui vì điều gì? Điều gì làm con mất bình an? Tại sao khi người khác được chọn con lại nặng lòng? Tại sao khi bị đưa ra chỗ âm thầm con lại thấy mình như bị xúc phạm? Tại sao con phục vụ rất hăng mà lại đau đớn khi không ai ghi nhận? Tại sao lời khen làm con ấm lâu hơn sự hiện diện của Chúa? Tại sao chỉ cần bị bỏ qua một lần là con đã khô khan với cộng đoàn? Những câu hỏi đó đau lắm. Nhưng không có sự thật thì không có chữa lành. Linh hồn chỉ bắt đầu được giải thoát khi thôi đóng kịch trước mặt Thiên Chúa.
Kế đến, phải tập yêu chỗ thấp. Không phải chờ bị buộc vào chỗ thấp mới miễn cưỡng chịu, mà chủ động tìm gặp Đức Kitô ở đó. Yêu những công việc không ai thích. Yêu những bổn phận nhỏ. Yêu những việc không tạo hào quang. Yêu những ngày không có gì nổi bật. Yêu sự lặp lại đơn sơ. Yêu những cống hiến âm thầm không ai biết. Yêu khả năng bị quên đi. Đó không phải là thái độ tự ti bệnh hoạn, nhưng là sự giải phóng nội tâm khỏi cơn nghiện được công nhận. Người không còn lệ thuộc vào ánh mắt thế gian mới có thể phục vụ thật sự. Người luôn cần được xác nhận sẽ sớm muộn gì cũng bẻ cong sứ vụ để nuôi bản thân.
Rồi phải học ngắm Đức Kitô chịu đóng đinh thật nhiều. Không chỉ ngắm như một ảnh tượng đạo đức, mà ngắm như bản hiến pháp của đời mình. Trên thập giá không có tiến thân. Trên thập giá không có PR hình ảnh. Trên thập giá không có vận động hành lang. Trên thập giá không có bảng tên chức vụ. Chỉ có tình yêu tự hiến đến tận cùng. Chỉ có Đấng là Chúa mà chấp nhận bị coi như thất bại. Chỉ có Đấng vô tội nhưng không tự cứu mình để giữ vẻ huy hoàng. Nếu người tu sĩ còn thật lòng yêu Chúa Giêsu chịu đóng đinh, người ấy sẽ xấu hổ mỗi lần thấy trong mình cơn thèm khát được nâng cao. Không phải xấu hổ để tuyệt vọng, nhưng xấu hổ để khóc, để xin ơn thanh tẩy, để trở lại.
Cũng phải xin ơn vui mừng trước thiện ích của người khác. Đây là một dấu chỉ lớn của tự do nội tâm. Khi một anh em được giao trách nhiệm mà lòng ta bình an, đó là ơn. Khi một người trẻ hơn mình tỏa sáng mà ta có thể âm thầm chúc lành, đó là ơn. Khi ta thấy cộng đoàn tốt lên dù mình không còn ở trung tâm, đó là ơn. Khi ta có thể thật lòng làm nền cho người khác đứng lên mà không thấy mình bị mất mát, đó là ơn rất lớn. Vì nơi nào còn ghen tị trước ơn của người khác, nơi đó cái tôi vẫn đang đói. Và cái tôi đói thì sẽ luôn tìm cách ăn từ bàn của Thiên Chúa.
Sau cùng, phải nhớ rằng kết cục của chủ nghĩa tiến thân bao giờ cũng là cô đơn. Người leo lên bằng tham vọng sẽ phải sống trong sợ hãi. Sợ mất chỗ. Sợ bị vượt qua. Sợ bị phát hiện. Sợ bị thay thế. Sợ thời gian. Sợ thế hệ mới. Sợ những người tài năng hơn. Sợ ánh sáng. Sợ sự thật. Bên ngoài có thể rất thành công, nhưng bên trong là một linh hồn mệt mỏi vì luôn phải giữ độ cao của mình. Còn người chấp nhận làm nền móng tuy bị vùi sâu, nhưng bình an. Vì họ không có gì để giữ. Họ đã trao cho Chúa cả tương lai, cả hình ảnh, cả vị trí, cả tiếng tăm. Họ nhẹ. Họ tự do. Họ có thể cười thật. Họ có thể yêu thật. Họ có thể phục vụ mà không thao thức về bản thân quá nhiều. Và lạ thay, chính những con người như thế mới là những cột trụ thật của Giáo hội.
Giáo hội không được nâng đỡ trước hết bởi những nhân vật lớn theo kiểu thế gian, nhưng bởi những linh hồn ẩn giấu, trung thành, trong sạch ý hướng, vui lòng ở chỗ thấp, sống cho Chúa hơn là sống cho hình ảnh của mình. Có thể tên họ không được in ở đâu. Có thể khi chết đi, chẳng mấy ai nhắc tới. Nhưng trời biết họ. Nhà tạm biết họ. Những đêm tối âm thầm của họ biết họ. Những lần họ nuốt nước mắt để không tranh phần hơn biết họ. Những hy sinh không tên biết họ. Và Thiên Chúa, Đấng thấy trong nơi kín đáo, không bao giờ quên.
Bạn tu tới đâu rồi? Hãy nhìn không phải vào chức vụ bạn đang có, mà vào phản ứng của lòng bạn khi bị đặt xuống thấp. Hãy nhìn không phải vào số người nghe bạn, mà vào mức độ bạn còn cần họ để cảm thấy mình có giá trị. Hãy nhìn không phải vào thành tựu của bạn, mà vào nền móng của bạn. Bạn đang xây trên cát của tham vọng hay trên Đá Tảng của Đức Kitô tự hủy? Bạn có đang âm thầm biến ơn gọi thành một chiếc thang, hay bạn đang chấp nhận trở nên một viên đá chôn sâu để người khác được đứng vững? Bạn có đang đi theo Chúa, hay đang dùng Chúa như bậc thang cuối cùng cho giấc mơ được nâng mình lên?
Xin đừng sợ nếu hôm nay bạn nhận ra trong tim mình có mùi của thói thế gian, có vị mặn của sự cạnh tranh, có tiếng xì xào của cái tôi muốn tiến thân. Điều nguy hiểm không phải là bị cám dỗ. Điều nguy hiểm là sống chung với nó quá lâu đến mức gọi nó bằng tên khác: nhiệt thành, trách nhiệm, phát triển, hiệu quả, tầm nhìn. Hãy gọi đúng tên nó. Rồi đem nó đến dưới chân thập giá. Ở đó, mọi tham vọng đều bị phơi trần. Ở đó, mọi ảo tưởng về sự lớn lao đều tan ra. Ở đó, ta học lại bài học đầu tiên và cuối cùng của đời tu: không phải leo lên, nhưng thuộc về; không phải được thấy, nhưng được biến đổi; không phải trở nên quan trọng, nhưng trở nên của lễ; không phải làm cho tên mình được nhớ, nhưng để danh Chúa được hiển vinh.
Và có lẽ, chỉ khi nào người tu sĩ không còn bận lòng phải ở tầng nào trong tòa nhà, lúc đó họ mới thật sự xứng đáng trở thành nền móng. Vì nền móng không bao giờ hỏi: “Bao giờ người ta biết đến tôi?” Nền móng chỉ âm thầm trả lời bằng chính sự tồn tại của mình: “Tôi ở đây để cả tòa nhà được đứng vững.” Đó là vẻ đẹp của Đá Tảng. Đó là sự tự do của người thuộc về Đức Kitô. Đó là con đường của những linh hồn thật sự lớn, vì họ không còn cần phải lớn trước mặt người đời nữa.
Bài Kiểm Tra "Nền Móng":
Nếu Chúa Giêsu nói với bạn: "Ta không cho con danh tiếng, không cho con quyền lực, chỉ cho con Thập Giá", bạn sẽ trả lời thế nào?
Bạn đang phục vụ Chúa vì Ngài là Chúa, hay vì những "lợi lộc" (tâm lý, xã hội) mà Ngài mang lại cho bạn?
Khi gặp một thất bại lớn trong mục vụ, bạn cảm thấy "mất mặt" hay bạn cảm thấy đó là cơ hội để bám chặt vào Chúa hơn?
Lời kết Đức Kitô không thể là nền móng đời tu, nền móng đức tin, nền móng của một đời người, nếu Ngài chỉ hiện diện trong trí nhớ như một bài học giáo lý đã thuộc, như một công thức thần học đã được ghi chép cẩn thận trong tập vở, như một nhân vật cao quý của quá khứ mà ta kính trọng nhưng không còn để cho bước chân Ngài dẫm lên mảnh đất hiện tại của lòng mình. Một Đức Kitô chỉ ở trong sách thì không thể chống đỡ được cơn bão của cuộc đời. Một Đức Kitô chỉ ở trên môi miệng thì không thể nâng đỡ được linh hồn trong những đêm tối. Một Đức Kitô chỉ ở trong trí năng thì không thể chữa lành được những vùng sâu nhất của trái tim, nơi những tổn thương, những tham vọng, những mặc cảm, những cơn đói quyền lực và những nỗi cô đơn âm thầm vẫn đang âm ỉ cháy. Người ta có thể nói rất hay về Chúa, có thể giảng rất hùng hồn về Tin Mừng, có thể tranh luận rất chính xác về thần học, có thể trích dẫn các giáo phụ, các công đồng, các văn kiện huấn quyền, nhưng tất cả những điều đó vẫn chưa đủ để chứng minh rằng Đức Kitô thực sự là nền móng. Vì nền móng không được nhận biết bằng lời tuyên bố, mà bằng sức nặng nó đang âm thầm gánh chịu. Nền móng chỉ lộ ra khi căn nhà bị thử thách. Và cũng chỉ khi đời người run rẩy giữa thử thách, ta mới biết thật sự mình đang đứng trên Đá hay trên cát.
Bi kịch lớn nhất của nhiều tâm hồn đạo đức không phải là họ chối bỏ Đức Kitô một cách công khai, nhưng là họ giữ Ngài ở một vị trí rất đẹp mà lại rất xa. Họ dành cho Ngài những lời kính trọng, những nghi thức trang trọng, những lời ca sốt sắng, nhưng không dành cho Ngài quyền sở hữu. Họ mời Ngài bước vào vài căn phòng sáng sủa trong cuộc đời, nhưng vẫn giữ chìa khóa của căn phòng sâu nhất cho riêng mình. Họ để Chúa hiện diện trong giờ kinh, nhưng không để Ngài chạm vào cách họ sử dụng quyền lực. Họ để Chúa hiện diện trên bàn thờ, nhưng không để Ngài xét lại những toan tính âm thầm đằng sau những quyết định của họ. Họ để Chúa hiện diện trong các bài giảng, nhưng không để Ngài lật tung những góc tối của sự tự ái, ganh tỵ và ham muốn được công nhận. Như thế, Đức Kitô trở thành một vị khách được kính trọng, chứ chưa phải là Chủ nhà. Ngài trở thành một biểu tượng được trang hoàng, chứ chưa phải là Đấng sở hữu toàn bộ bản đồ cuộc đời.
Mà đời Kitô hữu, đời tu sĩ, đời linh mục, đời người tận hiến, hay ngay cả đời của bất cứ ai muốn sống thật với Thiên Chúa, không thể dừng lại ở mức độ “tôn trọng Chúa” mà phải đi tới chỗ “thuộc về Chúa”. Khác biệt giữa hai điều ấy rất lớn. Tôn trọng là đứng ở một khoảng cách an toàn. Thuộc về là dám để cho mình bị chạm tới, bị đổi thay, bị bẻ gãy, bị tái tạo. Tôn trọng không đụng chạm nhiều đến cái tôi. Thuộc về thì buộc cái tôi phải từ bỏ ngai vàng. Tôn trọng cho phép ta giữ một khoảng không riêng để phòng thân. Thuộc về thì chấp nhận để toàn bộ số phận mình được viết lại bởi bàn tay của Đấng khác. Khi Đức Kitô là nền móng, điều đó có nghĩa là Ngài không chỉ là một phần của đời ta. Ngài là điểm khởi đầu, là tiêu chuẩn, là nguyên lý tổ chức, là ý nghĩa, là đích đến. Ta không còn hỏi: “Tôi muốn gì rồi xin Chúa chúc lành cho kế hoạch ấy?” nhưng phải học để hỏi: “Chúa muốn gì nơi đời con, và con có dám để Ngài làm chủ không?” Đó là một cuộc đổi ngôi rất đau. Nhưng không có cuộc đổi ngôi ấy, tất cả chỉ là tô điểm tôn giáo trên một công trình xây dựng vẫn đặt cái tôi ở trung tâm.
Có nhiều người mang trong mình một thứ đạo đức sáng bóng nhưng nền móng lại rất mong manh. Họ làm được nhiều việc tốt, chu toàn nhiều trách nhiệm, giữ được nhiều nguyên tắc, nhưng sâu bên dưới là một tòa nhà được dựng trên cát mịn của sự tự mãn. Cát ấy rất mịn nên dễ gây ảo giác. Đi trên đó thấy êm chân. Xây trên đó thấy nhanh. Đứng nhìn từ xa, công trình vẫn rất đẹp. Người khác có thể trầm trồ. Chính bản thân người xây cũng cảm thấy thỏa mãn vì tiến độ nhanh, vì tường lên cao, vì hình thức hoàn hảo. Nhưng cát vẫn là cát. Cát không có ký ức của sự chịu đựng. Cát không có độ bền của hy sinh. Cát không có sức nén của trung tín. Cát thay đổi hình thù theo từng cơn gió và từng dòng nước. Hôm nay nó nâng đỡ, ngày mai nó rút chân. Hôm nay nó có vẻ chắc chắn, ngày mai nó âm thầm sụt lún. Sự tự mãn cũng như thế. Nó làm con người thấy mình ổn rồi. Nó ru ngủ linh hồn bằng cảm giác an toàn giả. Nó khiến ta thôi không còn khóc vì tội lỗi, thôi không còn run lên trước sự thánh thiện của Thiên Chúa, thôi không còn khát khao hoán cải sâu xa. Người tự mãn vẫn có thể cầu nguyện, nhưng cầu nguyện như một thói quen. Vẫn có thể phục vụ, nhưng phục vụ như một chuyên viên. Vẫn có thể giảng dạy, nhưng giảng như người phân phối kiến thức. Vẫn có thể sống rất đúng, nhưng đã không còn sống rất thật. Cái nguy hiểm của tự mãn là nó không làm ta sụp đổ ngay. Nó chỉ làm ta khô dần, nguội dần, cứng dần, xa dần. Và đến khi giông tố đến, ta mới bàng hoàng phát hiện rằng bấy lâu nay mình không ở trên đá.
Đức Kitô không muốn chỉ là một nhân vật trong kho tư liệu tâm linh của ta. Ngài muốn là người bạn sống cùng. Hình ảnh ấy đẹp mà cũng rất đòi hỏi. Một người bạn sống cùng không phải là người chỉ xuất hiện trong những dịp trọng đại. Người bạn sống cùng là người đi vào nhịp thở hằng ngày, đi vào bữa ăn đơn sơ, đi vào những giờ mệt mỏi, đi vào nỗi buồn không tên, đi vào cả những giây phút im lặng chẳng có gì để nói. Chúng ta thường dễ nói về Chúa trong ánh sáng của những tư tưởng lớn, nhưng lại quên sống với Ngài trong những chi tiết nhỏ. Thế mà nền móng thật sự thường được hình thành từ những điều rất nhỏ ấy. Khi một người học đem Chúa vào cơn bực mình, vào lúc bị xúc phạm, vào nỗi thất vọng vì không được nhìn nhận, vào giờ chầu khô khan, vào công việc tẻ nhạt, vào cơn cám dỗ muốn bỏ cuộc, lúc đó người ấy đang từng nhát đục mà mở lối xuống đá. Không ai chạm tới nền đá bằng những tuyên bố lớn lao. Người ta chạm tới đá bằng sự trung tín mỗi ngày. Bằng việc trở lại. Bằng việc quỳ xuống. Bằng việc dám thành thật. Bằng việc để Chúa bước vào cả những vùng chẳng đẹp đẽ gì trong mình. Một người bạn sống cùng không chỉ được ta mời vào những lúc ta sốt sắng. Ngài còn phải được mời vào cả khi ta khô khan, chán nản, trống rỗng, bực bội và yếu đuối. Nếu không, Đức Kitô vẫn chỉ là khách trong những ngày lễ, chứ chưa là bạn trong những ngày thường.
Nhưng Đức Kitô còn hơn cả một người bạn. Ngài là người tình mà linh hồn được mời gọi hiến dâng. Nói như thế không phải để dùng một thứ ngôn ngữ lãng mạn mơ hồ, nhưng để nhấn mạnh rằng tương quan với Chúa không thể chỉ là tương quan của chức năng. Bao nhiêu người đã sống đạo như một bổn phận thuần túy, sống đời tu như một vai trò, sống ơn gọi như một hệ thống công việc phải hoàn thành. Họ nói với Chúa như một nhân viên báo cáo với cấp trên, như một học sinh thuộc bài trước thầy giáo, như một chuyên viên xử lý quy trình trong một cơ chế thánh thiện. Nhưng Thiên Chúa không cứu chuộc ta để dựng nên những cỗ máy ngoan ngoãn. Ngài muốn một tình yêu. Ngài muốn trái tim. Ngài muốn cái phần sâu nhất nơi con người, cái phần có thể run rẩy, khao khát, vui mừng, đau đớn, chờ đợi và trao phó. Khi một linh hồn thật sự yêu Chúa, linh hồn ấy không còn chỉ hỏi điều gì hợp lệ, mà hỏi điều gì đẹp lòng Ngài. Không còn chỉ hỏi mức tối thiểu phải làm, mà hỏi mình còn có thể trao thêm điều gì nữa. Không còn giữ lại những “quyền riêng tư” của cái tôi như những pháo đài bất khả xâm phạm. Tình yêu thật luôn có tính sở hữu lẫn nhau: ta thuộc về Đấng mình yêu và để cho Đấng mình yêu có quyền trên đời mình. Chính vì thế, nói Đức Kitô phải là “Ông Chủ” duy nhất không hề mâu thuẫn với việc Ngài là bạn hay là tình yêu. Trái lại, chỉ khi Ngài là Chủ thật sự, tình bạn ấy mới không thành cảm xúc rẻ tiền, và tình yêu ấy mới không trở thành mộng tưởng đạo đức.
Một đời người có rất nhiều “ông chủ” giả dạng. Có người bị điều khiển bởi nỗi sợ. Có người bởi nhu cầu được khen. Có người bởi sự ám ảnh thành công. Có người bởi thói quen. Có người bởi danh dự tập thể. Có người bởi tham vọng được nhớ đến. Có người bởi cảm giác phải luôn tỏ ra đúng, phải luôn tỏ ra mạnh, phải luôn tỏ ra cần thiết. Những “ông chủ” ấy không bao giờ tự xưng tên ngay. Chúng thường đội lốt những điều xem ra hợp lý. Chúng có thể nấp sau lòng nhiệt thành, sau tinh thần trách nhiệm, sau kỷ luật, sau công tác mục vụ, sau lý tưởng xây dựng cộng đoàn, sau thao thức truyền giáo. Nhưng chỉ cần bình tĩnh nhìn sâu, ta sẽ thấy nhiều lúc mình làm việc không phải vì Chúa, mà vì không chịu nổi cảm giác bị lãng quên. Mình hy sinh không phải chỉ vì yêu, mà còn vì muốn sở hữu quyền đạo đức để sau này có thể âm thầm đòi công. Mình hăng hái không phải vì đã gặp Chúa sống động, mà vì sợ đối diện với khoảng trống trong lòng nếu một ngày không còn gì để làm. Khi đó, bản đồ cuộc đời tuy vẫn treo ảnh Chúa, nhưng quyền điều khiển thật lại nằm trong tay những “ông chủ” khác. Và như thế, Đức Kitô vẫn chưa là nền móng.
Nền móng chỉ thật sự là nền móng khi toàn bộ công trình phải quy chiếu về nó. Cũng vậy, Đức Kitô chỉ là nền móng khi mọi quyết định, mọi chọn lựa, mọi tham vọng, mọi tình yêu, mọi kế hoạch, mọi đau khổ, mọi hy vọng của ta cuối cùng đều phải quy chiếu về Ngài. Ta đi đâu, vì điều gì? Ta nói điều này, phục vụ kiểu kia, từ chối điều nọ, chấp nhận điều kia, tất cả rốt cuộc là vì ai? Câu hỏi ấy không dễ trả lời bằng một khẩu hiệu. Nó phải được trả lời bằng đời sống. Có những người tưởng mình sống cho Chúa, nhưng chỉ cần bị chạm vào danh dự là mất bình an. Chỉ cần bị người khác vượt lên là đau âm ỉ. Chỉ cần bị chuyển khỏi một vị trí quen thuộc là đổ vỡ. Chỉ cần công lao không được ghi nhận là bắt đầu cay đắng. Tại sao? Vì điều họ xây dựng bấy lâu có thể mang tên phục vụ, nhưng nền móng thật lại là bản thân họ. Còn người thật sự đặt nền trên Đức Kitô thì khác. Họ cũng đau, chứ không phải không đau. Họ cũng có lúc bị xé lòng. Nhưng sự đau ấy không làm họ mất căn tính. Vì căn tính của họ không nằm ở chức vụ, không nằm ở lời khen, không nằm ở thành quả. Nó nằm ở chỗ thuộc về Đức Kitô. Họ có thể mất nhiều thứ mà không mất chính mình, vì cái cốt lõi nhất của mình đang nằm trong tay một Đấng không thể bị lấy đi.
Đục đá mà xây luôn đau. Không ai đục vào đá mà tay không rướm máu. Không ai đào sâu xuống nền cứng mà không mệt. Xây trên cát thì nhanh hơn, dễ hơn, đỡ đau hơn, và thậm chí ban đầu còn đẹp hơn. Còn xây trên đá là chấp nhận công việc chậm chạp của nội tâm, chấp nhận bị Chúa làm trái ý, chấp nhận những ngày tưởng như chẳng tiến bộ gì, chấp nhận phải đập vỡ nhiều lớp giả tạo mà chính mình từng yêu quý. Đau nhất không phải là từ bỏ những điều xấu rõ ràng. Đau nhất là từ bỏ những điều xem ra tốt nhưng đang che chỗ cho Chúa. Đau nhất là phải nhìn nhận rằng đằng sau vẻ sốt sắng của mình còn có nhu cầu được ngưỡng mộ. Đằng sau sự hy sinh của mình còn có niềm kiêu hãnh kín đáo. Đằng sau kiến thức thần học của mình còn có một trái tim chưa được biến đổi đủ. Đằng sau nếp sống đạo mạo của mình còn có những sợ hãi rất trần tục. Đằng sau bao năm phục vụ vẫn có thể còn một linh hồn chưa thực sự nghèo khó trước mặt Chúa. Khi Chúa đụng tới những tầng sâu ấy, ta đau. Vì Ngài không chỉ cắt bỏ tội lỗi. Ngài còn cắt bỏ những ảo tưởng ta dựng lên về chính mình. Ngài không chỉ lấy đi điều xấu. Ngài còn lấy đi cả cái cách ta thích nhìn mình là tốt. Và chính ở đó, nhiều người bắt đầu chống lại Chúa trong âm thầm. Họ vẫn giữ đạo, vẫn ở trong cộng đoàn, vẫn tiếp tục các việc bổn phận, nhưng không còn cho Chúa đi sâu hơn nữa. Họ dừng công trình đào móng ở độ sâu vừa đủ để trông có vẻ nghiêm túc. Họ sợ phải tiếp tục vì càng xuống sâu càng đau.
Thế nhưng, chỉ cái đau của sự thật mới cứu được ta khỏi cái sụp đổ của ảo tưởng. Một người chịu đau vì để Chúa đào sâu hôm nay sẽ không phải chịu đau nhục nhã của sự sụp đổ ngày mai. Một linh hồn chấp nhận bị thanh luyện trong âm thầm sẽ vững vàng hơn khi thử thách đến công khai. Bao nhiêu sụp đổ lớn trong đời thiêng liêng thường không bắt đầu từ một biến cố ồn ào, nhưng từ một nền móng chưa đủ sâu. Người ta ngã không phải chỉ vì cám dỗ mạnh, mà vì trước đó đã sống quá lâu trên lớp cát của sự thỏa hiệp, của đời sống cầu nguyện hời hợt, của lòng tự mãn được bao bọc bởi vẻ ngoài đạo đức. Một cơn mưa đầu mùa chưa làm nhà sập. Nhưng những mùa mưa liên tiếp sẽ phơi bày sự thật. Một vài thất bại nhỏ chưa làm đời người đổ nát. Nhưng năm tháng với những va chạm, hiểu lầm, bệnh tật, già nua, cô đơn, bất lực, mất mát, khô khan, bị lãng quên, bị thay thế, bị hiểu sai, sẽ lần lượt hỏi căn nhà này thật sự được dựng trên đâu. Và lúc ấy, những gì chỉ là vay mượn từ sách vở sẽ không đủ. Chỉ mối tương giao sống động với Đức Kitô mới giữ được linh hồn khỏi tan hoang.
Có lẽ một trong những dấu chỉ rõ nhất cho thấy Đức Kitô đã trở thành nền móng là khi con người bắt đầu sống thật hơn trước mặt Ngài. Họ không còn cần phải đóng vai đạo đức trong giờ cầu nguyện. Họ không còn cần dâng lên Chúa một phiên bản lý tưởng của chính mình. Họ dám mang đến cho Chúa cả sự mệt mỏi, cả lòng ghen, cả cơn giận, cả nỗi thất vọng, cả sự khô khan, cả những câu hỏi chưa có lời đáp. Vì họ biết Chúa không yêu họ nhờ vai diễn. Chúa yêu họ trong sự thật. Một nền móng giả luôn đòi hỏi người ta phải giữ hình thức để che giấu sự mong manh. Còn nền móng thật cho phép người ta sống trong sự thật mà không sợ sụp. Khi biết mình được đặt trên Đức Kitô, người ta không cần phải tô son cho linh hồn để giữ danh dự thiêng liêng. Họ có thể khóc. Có thể thú nhận. Có thể bắt đầu lại. Có thể bé nhỏ. Có thể nghèo. Có thể không hoàn hảo. Và chính sự nghèo ấy lại là chỗ Đá Tảng nâng đỡ mạnh nhất. Vì Đức Kitô không đến để làm nền cho những tượng đài tự tôn. Ngài đến để làm nền cho những kẻ nghèo biết cần Ngài.
Có một điều rất đáng sợ: người ta có thể ở rất gần các thực tại thánh mà vẫn rất xa Đấng Thánh. Có thể học về Chúa mà không sống với Chúa. Có thể phục vụ Giáo hội mà không thuộc về Đức Kitô. Có thể giữ vai trò lãnh đạo thiêng liêng mà trái tim lại bị dẫn dắt bởi những động cơ rất thế tục. Có thể đọc Phúc Âm mỗi ngày mà để cho chính mình mới là “tin mừng” lớn nhất trong đời. Vì thế, lời mời gọi cuối cùng không phải là học thêm về Đức Kitô như một đối tượng nghiên cứu, nhưng là để Ngài bước ra khỏi trang sách mà bước vào số phận của ta. Không phải chỉ biết tư tưởng của Ngài, mà để cho cái nhìn của Ngài xuyên qua những lựa chọn của ta. Không phải chỉ nói lời của Ngài, mà để cho sự hiện diện của Ngài bẻ lại hướng đi cuộc đời. Không phải chỉ bảo vệ danh Ngài, mà là để Ngài sở hữu đời mình.
Sở hữu toàn bộ bản đồ cuộc đời nghĩa là gì? Nghĩa là những con đường ta sẽ đi không còn do tham vọng cá nhân tự vẽ. Những ngã rẽ ta chọn không còn chỉ dựa trên chỗ nào dễ chịu hơn, sáng giá hơn, hợp ý hơn, được nhìn nhận hơn. Những miền đất ta muốn tránh né cũng được trao vào tay Ngài. Có thể Chúa sẽ gọi ta đi qua những nơi không ai muốn đến: vùng của thinh lặng, vùng của thất bại, vùng của bị quên lãng, vùng của phục vụ âm thầm, vùng của chờ đợi không thấy kết quả, vùng của trung thành mà không có cảm xúc nâng đỡ. Nếu Đức Kitô thật là Chủ bản đồ, ta không còn quyền chỉ yêu những hành trình phù hợp với cái tôi. Ta phải chấp nhận rằng con đường dẫn đến sự bền vững thiêng liêng thường không đi qua quảng trường vinh quang mà đi qua đồi Canvê. Không ai đặt nền móng trên Thập Giá mà vẫn giữ nguyên nếp sống chiều theo bản thân. Thập Giá không chỉ là biểu tượng treo trên tường. Nó là lối kiến trúc của cả căn nhà đời ta. Nó bảo rằng muốn bền thì phải biết hạ mình, muốn thật thì phải biết mất đi, muốn sống thì phải biết chết cho mình, muốn thuộc trọn về Chúa thì phải thôi đòi sở hữu đời mình như một tài sản riêng.
Có những căn nhà cuộc đời rất đồ sộ nhưng lại không ấm. Có những hành trình tu trì đầy thành tích nhưng lại thiếu mùi của Tin Mừng. Có những con người xét về bề ngoài rất đáng nể, nhưng đến gần thì thấy lòng họ khép kín, căng thẳng, dễ tổn thương vì danh dự, khó sống thật, khó yêu mến người khác, khó vui tươi trong sự đơn sơ. Đó thường là dấu hiệu của một công trình xây quá nhiều trên bề mặt mà thiếu chiều sâu của nền móng. Vì ai thật sự sống với Đức Kitô sẽ dần mang lấy trái tim của Ngài. Không phải ngay lập tức, nhưng từng chút một. Họ mềm hơn trong phán xét. Họ dịu hơn trong cư xử. Họ thật hơn trong nhìn nhận bản thân. Họ ít thích phô bày hơn. Họ bớt cần phải thắng hơn. Họ bình an hơn khi bị hiểu lầm. Họ không còn quá hoảng loạn khi công trình mình xây bị đụng chạm, vì họ biết điều cốt lõi nhất không nằm trong thứ họ làm ra, mà trong Đấng họ thuộc về. Người đặt nền móng trên Đức Kitô không nhất thiết là người làm được nhiều việc nhất. Nhưng thường là người còn giữ được lửa yêu mến, lòng thương xót, sự nghèo khó thiêng liêng và niềm tín thác giữa những mùa rất khắc nghiệt.
Chúng ta cần phải nói thật với nhau rằng: xây trên đá không hấp dẫn đối với cái tôi. Vì cái tôi luôn thích nhanh, thích dễ, thích đẹp ngay, thích được nhìn thấy kết quả sớm, thích được khen ngợi khi bức tường vừa lên, thích cảm giác mình đã làm được điều gì đó. Còn đục đá là công việc của chiều sâu, của kiên trì, của âm thầm, của những ngày không ai vỗ tay. Có khi suốt một thời gian dài, người khác chẳng thấy gì ngoài một cái hố. Chỉ người xây mới biết mình đang làm việc ở tầng quan trọng nhất. Đời sống thiêng liêng cũng thế. Có những mùa Chúa không cho ta xây cao, nhưng bắt ta đào sâu. Không cho ta xuất hiện nhiều, nhưng bắt ta lùi lại. Không cho ta cảm giác thành công, nhưng bắt ta đối diện với mình. Không cho ta nếm vị ngọt của an ủi, nhưng để ta học yêu Ngài vì chính Ngài. Những mùa ấy dễ làm ta tưởng mình đang thụt lùi, nhưng thật ra có thể đó là lúc nền móng đang được đặt thật. Hạnh phúc thay cho ai không bỏ trốn trong giai đoạn ấy. Phúc thay cho ai không quay lại xây trên cát chỉ vì sốt ruột. Phúc thay cho ai hiểu rằng Thiên Chúa chậm rãi trong việc xây những gì trường tồn.
Và rồi, sau tất cả, điều còn lại không phải là ta đã xây cao bao nhiêu, nhưng là căn nhà ấy có đứng vững khi mưa sa, nước cuốn, gió lay hay không. Có biết bao điều cuối cùng sẽ bị thử lửa: lòng mến của ta, động cơ của ta, sự thật của ta, niềm tin của ta, ơn gọi của ta, tất cả rồi sẽ phải đi qua lửa. Ngày ấy, những gì chỉ là danh tiếng, kỹ năng, hình thức, hệ thống, vai trò, tất cả có thể trở nên rất nhỏ. Chỉ còn một điều thật sự có trọng lượng: ta có thuộc về Đức Kitô không? Ta có sống với Ngài không? Ta có để Ngài làm Chủ thật sự không? Ta có yêu Ngài hơn chính hình ảnh đẹp đẽ của mình không? Ta có để Ngài đục vào những lớp đá cứng của kiêu ngạo, ích kỷ, tự mãn và sợ hãi không? Ta có chấp nhận mất nhiều thứ để giữ lấy Ngài không? Đó mới là câu hỏi cuối cùng.
Vì thế, đừng xây nhà trên cát mịn của sự tự mãn nữa. Đừng yên tâm quá sớm với những gì bên ngoài trông có vẻ vững vàng. Đừng nhầm lẫn giữa quen việc đạo với sống đạo. Đừng nhầm lẫn giữa nói về Chúa với ở với Chúa. Đừng nhầm lẫn giữa sở hữu ngôn ngữ thiêng liêng với có một trái tim thuộc trọn về Ngài. Hãy can đảm bước xuống chiều sâu. Hãy để Chúa làm đau mình bằng sự thật. Hãy để Ngài lột bỏ từng lớp giả tạo mà năm tháng, cơ chế, thành tích, vai trò và thói quen đã phủ lên linh hồn. Hãy để Ngài trở thành người bạn sống cùng trong từng ngày bình thường. Hãy để Ngài trở thành tình yêu duy nhất mà linh hồn dám hiến dâng không điều kiện. Hãy để Ngài là Ông Chủ duy nhất cầm toàn bộ bản đồ cuộc đời, kể cả những con đường ta không thích, những miền ta sợ, những ngã rẽ ta không hiểu. Bởi chỉ khi ấy, đời ta mới thôi là một công trình tôn giáo được dựng khéo léo trên nền đất yếu, để trở thành một ngôi nhà thật sự có thể trú ngụ trong bão tố.
Bạn có thể chậm. Bạn có thể yếu. Bạn có thể đã mất nhiều năm xây sai. Bạn có thể đã quen sống trên cát đến mức sợ hãi tiếng búa đục vào đá. Nhưng vẫn chưa muộn. Miễn là hôm nay bạn bắt đầu trung thực. Miễn là hôm nay bạn thôi đóng kịch trước mặt Chúa. Miễn là hôm nay bạn dám nói: “Lạy Chúa, con không muốn chỉ biết về Ngài. Con muốn sống với Ngài. Con không muốn chỉ phục vụ công trình của Ngài. Con muốn thuộc về Ngài. Con không muốn chỉ treo danh Ngài trên căn nhà đời con. Con muốn đặt cả đời con xuống trên chính Ngài.” Lời cầu nguyện ấy, nếu thật, sẽ không làm bạn dễ chịu ngay. Nó sẽ đưa bạn vào cuộc kiến thiết đau đớn nhưng cứu độ. Nó sẽ khiến nhiều thứ phải sụp xuống để thứ thật được dựng lên. Nó sẽ làm bạn mất đi vài vỏ bọc, vài ảo tưởng, vài niềm tự hào. Nhưng đổi lại, bạn sẽ có một nền móng không bị cuốn đi.
Và đó là điều cuối cùng đáng để sống: không phải được người ta trầm trồ về căn nhà, mà là khi bão qua rồi, căn nhà vẫn còn đứng đó, âm thầm, đơn sơ, chắc chắn, vì bên dưới nó không phải là cát, mà là Đá. Không phải là cái tôi, mà là Đức Kitô. Không phải là sự tự mãn, mà là niềm tín thác. Không phải là vẻ ngoài đạo đức, mà là một tương quan sống động. Không phải là một nhân vật trong sách, mà là Đấng đang sống, đang hiện diện, đang yêu, đang dẫn dắt, đang sở hữu, đang nâng đỡ, đang chờ đợi và đang nói với từng linh hồn rằng: “Con hãy đến sâu hơn nữa. Đừng sợ đau. Đừng sợ mất. Hãy đặt đời con trên Ta.”
Vậy nên, nếu phải khép lại chương này bằng một lời duy nhất, thì đó là lời mời gọi hãy trở về với điều cốt lõi: Đức Kitô phải là tất cả, hoặc Ngài chưa là nền móng. Và nếu Ngài là tất cả, thì cho dù bạn phải đục đá mà xây, cho dù tay bạn rớm máu, cho dù công trình chậm hơn người khác, cho dù nhiều năm đầu chỉ thấy những hố sâu của thanh luyện, đừng nản lòng. Vì cái gì được xây trên Đá thì sẽ trường tồn. Còn mọi thứ được dựng trên cát, sớm muộn rồi cũng sẽ lộ ra sự thật của nó. Hãy chọn đau đớn của việc đào sâu hơn là nhục nhã của ngày sụp đổ. Hãy chọn thuộc trọn về Đức Kitô hơn là sở hữu một đời sống đạo đẹp mắt nhưng rỗng ruột. Hãy chọn để Ngài làm Chủ hơn là giữ lại một vương quốc nhỏ bé của cái tôi. Hãy đục đá mà xây. Vì chỉ có căn nhà nào đặt trên Ngài mới đủ sức đứng vững cho đến cùng.