Những cá nhân đấu tranh cho quyền riêng tư trên Internet cùng với những nhà đầu tư mạo hiểm gọi mạng Internet phi tập trung là một thứ Vườn Địa đàng Số, nơi mà từ đó ta có thể lấy lại được sự tự do và sự uy tín của mạng Internet thuở ban đầu. Họ đưa ra lập luận rằng những công ty công nghệ lớn đang khóa chặt dữ liệu của ta, trí óc của ta đằng sau những nền tảng chỉ được lập ra để phục vụ những kẻ nắm giữ phần nhiều cổ phần, những nền tảng không thể có ai cạnh tranh mà không cho ta được quyền riêng tư như trước.

Thế là những ứng dụng phi tập trung, không tập trung vào tay ai, cực kỳ riêng tư sẽ mang lại cho ta quyền điều khiển mà ta vốn có nhưng giờ đã mất đi. Dựa vào đó, những startup nhỏ bé sẽ vươn lên chống lại được những gã khổng lồ công nghệ của thời đại này.

"Những doanh nghiệp hàng đầu, những nhà phát triển và những nhà đầu tư giỏi nhất đã biết rõ những lợi ích và rủi ro của việc xây dựng sự nghiệp trên một nền tảng tập trung", Chris Dixon, đối tác của công ty đầu tư mạo hiểm lâu đời Andreessen Horowitz phân tích trong một bài báo có thể coi là bản tuyên ngôn của một Internet phi tập trung. Tim Berners-Lee, cha đẻ của World Wide Web (www) cũng có cùng mối lo ngại ấy.

Graphite Docs – chương trình xử lý văn bản để tạo nên bài viết này – cùng với những ứng dụng phi tập trung khác chưa hoàn hảo, nhưng nó cho thấy người ta có quan tâm tới vấn đề này. Còn quá sớm để mơ, nhưng ta vẫn có thể mường tượng ra một cuộc sống số không còn phụ thuộc vào những gã khổng lồ đứng sau dịch vụ lưu trữ đám mây.

 

Mỗi một từ bạn gõ lên Google Docs, nó sẽ được gửi về các server của công ty quảng cáo. Lúc đó thì bạn chỉ còn cách cầu nguyện cho dữ liệu cá nhân của mình không lọt ra ngoài mà thôi. Chính sách bảo mật của Google có đấy, họ cũng nổi tiếng với hệ thống an ninh của mình đấy, nhưng về mặt công nghệ mà nói, họ có khả năng làm bất cứ điều gì với những thông tin mà bạn giao phó cho nó.

Nhưng khi gõ lên Graphite Docs, những câu chữ này được bảo mật ở một mức độ cao hơn.

Tôi vẫn có thể truy cập và sửa chữa những dòng này khi đăng nhập lên một máy tính khác, thậm chí mời cả người khác vào tham khảo và sửa cho mình bởi lẽ nội dung đã được cập nhật online khi tôi đang gõ. Nhưng dữ liệu được lưu trữ dưới dạng mã hóa, trên một mạng lưới những cái máy tính không có khả năng truy cập bất cứ thứ gì tôi đưa lên. Cần một chìa khóa mã hóa để đọc được chỗ dữ liệu ấy và cái chìa khóa này chưa bao giờ rời thiết bị của tôi, đồng nghĩa với việc không như các dịch vụ trực tuyến khác, tôi có toàn quyền điều khiển dữ liệu của mình.

 

Lý do để có được mức bảo mật này? Graphite Docs được xây dựng dựa trên Blockstack, một nền tảng xây dựng ứng dụng Internet phi tập trung. Bạn truy cập vào ứng dụng này thông qua trình duyệt web, có thể được chạy cục bộ trên chính máy tính của bạn, thông qua một số phần mềm do startup Blockstack cung cấp. Phần mềm ấy sẽ tạo cho bạn một ID để đăng nhập ứng dụng Blockstack và chứa chìa khóa mã hóa của bạn.

Nó cho bạn lựa chọn nơi lưu trữ dữ liệu đã được mã hóa của mình: server do chính bạn tạo ra hay mạng lưới lưu trữ Gaia được vận hành bởi chính Blockstack, với sự trợ giúp của một số máy tính lưu trữ có sẵn trên hệ thống. Bạn có thể truy cập dữ liệu của mình từ bất kỳ đâu, miễn là bạn nhớ được chuỗi chìa khóa mã hóa dài 12 ký tự. Mà thông tin của bạn vốn đã được bảo mật nhờ chính cái khóa này.

 

Tuy nhiên, những bước chân đầu tiên trong hệ thống Intenet phi tập trung này không đơn giản như việc tải một ứng dụng mới về rồi dùng đâu. Nhưng những nhà phát triển đứng đằng sau những ứng dụng này tuyên bố rằng rồi nó cũng sẽ đơn giản hơn. Họ đưa ra lập luận rằng tiền mã hóa như Bitcoin được phi tập trung từ máy tính khắp thế giới, hay công nghệ lưu trữ blockchain cho thấy rằng một cơ sở hạ tầng bảo mật, mạnh mẽ không cần tới một trung tâm xử lý tập trung, nó có thể phi tập trung mọi nơi.

"Chúng tôi đang xây dựng nên một mạng Internet mới, và mục đích cuối cùng của nó là đưa mọi người bạn biết sang thế giới mạng mới này", đồng sáng lập nên Blockstack, Ryan Shea nói.

Để một nền tảng mới có thể bay muôn nơi, nó phải lôi kéo được hai loại người: nhà phát triển để xây dựng những ứng dụng mới và dịch vụ mới, bên cạnh đó là người sử dụng. Những ứng dụng, dịch vụ phi tập trung hiện tại đã đang nhắm tới cả hai nhóm khách hàng này.

Nhiều nhóm phát triển ứng dụng đang xây dựng nên những dịch vụ lưu trữ đám mây khác hơn những dịch vụ vốn có sẵn. Vị dụ, như tôi tải một tấm ảnh lên dịch vụ Storj, ảnh sẽ được chia thành từng phần, bị mã hóa và phi tập trung sang mạng lưới những chiếc máy tính vốn thuộc về những người đăng ký làm nơi lưu trữ dữ liệu, những cá nhân này sẽ được trả một số tiền mã hóa nhất định để trở thành một máy lưu trữ.

 

Nhiều dự án Internet phi tập trung, ví dụ như Graphite Docs, nhắm tới việc trở thành một phiên bản riêng tư hơn của một sản phẩm đã có sẵn (Google Docs). Graphite Docs được phát triển bởi Justin Hunter, với dự định làm tiền bằng cách cung cấp một phiên bản soạn thảo văn bản bảo mật hơn. Một dự án khác có tên là OpenBazaar hoạt động như một trang buôn bán eBay phi tập trung. Tuần vừa rồi, khi tôi ngồi lướt OpenBazaar, tôi đã thấy đủ thứ hàng được bán trên đó cho bất kỳ ai có thể trả bằng Bitcoin hoặc những loại tiền mã hóa khác.

Có những dự án được hẳn những ông lớn "chống lưng", những cá nhân đã giúp gây dựng nên thế hệ các nhà khổng lồ công nghệ hiện tại.

Những công ty đầu tư mạo hiểm như Sequoia và Andreessen Horowitz, những công ty đã hậu thuẫn Google và Facebook, đang tập trung đầu tư vào một mạng lưới lưu trữ dữ liệu phi tập trung có tên là Filecoin, lập nên để cạnh tranh với những dịch vụ lưu trữ đám mây hiện tại. Cũng như nhiều dự án Internet phi tập trung khác, Filecoin gây quỹ bằng việc buôn một loại tiền mã hóa mà sau này sẽ được dùng để sử dụng dịch vụ của chính Filecoin.

Nhận Filecoin bằng cách cho thuê ổ đĩa - Dùng Filecoin để lưu trữ file hoặc để thanh toán - Đổi Filecoin lấy các đồng tiền ảo khác, ví dụ như Bitcoin.

Hiện tại, mạng Internet phi tập trung vẫn là một nơi mà tiền mã hóa thể hiện thế mạnh, sức ảnh hưởng đặc trưng của mình. Trên nền tảng DTube, được mệnh danh như một YouTube phi tập trung, thì những video hàng đầu vẫn là những vlogger đang chia sẻ ý kiến của mình về tình hình buôn bán Bitcoin hiện nay.

Video thường load rất chậm, nhưng được cái là bạn sẽ không bao giờ bị quảng cáo làm choáng ngợp. Người dùng cho thể ủng hộ tiền mã hóa cho những người làm video, và những video nổi tiếng có thể mang về tới hàng trăm USD. Bản thân những cái video kia được lưu trữ trên hệ thống file liên hành tinh – IPFS, một hệ thống chia sẻ file phi tập trung được vận hành bởi những cá nhân tình nguyện.

Không phải cái gì tự do quá cũng tốt. Có thể gỡ được video vì lý do bản quyền, nhưng cũng có cách "lách luật". Những người vận hành DTube nói rằng bản thân họ không thể "censor" được video, nội dung chỉ bị xóa nếu như người dùng bỏ rất nhiều phiếu chống. Nếu như hành động của cộng đồng mà không khớp với những gì các luật sư bản quyền đưa ra, thì mọi thứ sẽ trở nên phức tạp khó lường.

 

Những ứng dụng phi tập trung chưa được tối ưu hóa này có chỗ đứng trong thị trường đầy những dịch vụ tập trung của hiện tại không? Tôi đã hỏi Stavros Korokithakis, nhà phát triển phần mềm tại Hy Lạp, thì anh trả lời rằng "Chắn chắn là có thể". Anh và một người bạn đang phát triển một ứng dụng phi tập trung có tên là Hearth, đứa con lai giữa dịch vụ lưu trữ D-ropbox và dịch vụ máy chủ trang web.

Korokithakis muốn giúp người dùng tạo ra một trang web đặc trưng, cá nhân như những trang web cũ của thời những năm 1990, cái thời trước khi những trang web cá nhân được hỗ trợ bởi các công ty quảng cáo thống trị mạng Internet. Anh vẫn phải thừa nhận rằng chống lại những thế lực tập trung hiện tại chắc chắn sẽ là một thử thách khổng lồ. Hiện tại, lợi ích lớn nhất của một ứng dụng phi tập trung là khả năng chống lại việc bị kiểm duyệt.

Để tìm ra được một ứng dụng phi tập trung thực sự hiệu quả trên một mạng Internet phi tập trung không phải là chuyện một sớm một chiều. Tuy nhiên, thái độ của xã hội tới sức mạnh mà các công ty công nghệ đang nắm giữ sẽ là một yếu tố quan trọng đóng góp cho sự phát triển của mạng Internet phi tập trung.

"Ngày nay người ta đã không còn tin tưởng vào việc tập trung hóa mọi thứ", David Pakman, đối tác của công ty đầu tư mạo hiểm Venrock nói. "Ngày nay người ta không tin vào nhiều thứ vốn vẫn quan trọng, giờ đây ta còn không tin cả mấy công ty công nghệ nữa".

SpaceX thành công trong việc phóng lên quỹ đạo hai vệ linh liên lạc mới, thì Elon Musk – CEO của SpaceX đã chính thức đưa công ty mình bước vào một cuộc đua vũ trụ mà trước đó, rất nhiều doanh nghiệp đã thất bại.

Hàng tỷ USD đã bốc hơi trong sứ mệnh cung cấp dịch vụ Internet cho khu vực quỹ đạo thấp của Trái Đất. Ta có Globalstar Inc và Iridium Communication Inc dù đã tuyên bố phá sản nhưng vẫn cố gắng ít nhiều, ta cũng có những công ty được Bill Gates, Boeing chống lưng nhưng cũng thất bại.

 

"Chưa có gì thay đổi từ lúc ấy đến giờ, chỉ trừ mức người ta kích động mỗi khi nghe tới dự án này và những mong đợi phi thực tế", đó là nhận định của nhà phân tích Roger Rusch đưa ra trong một buổi phỏng vấn. Ông nguyên là chủ tịch của TelAstra Inc.

SpaceX của Musk, OneWeb của Greg Wyler, Boeing, Telesat của Canada là những công ty đã xin Ủy ban Truyền thông Liên Bang (FCC) cung cấp dịch vụ băng thông rộng thông qua hệ thống vệ tinh. Nhưng ông Rush nói rằng nếu những công ty trên muốn bước vào cuộc đua này, họ phải vượt qua những trở ngại công nghệ.

Những hệ thống cung cấp dịch vụ cho vùng quỹ đạo thấp cần những phần mềm phức tạp để có thể chạy được một lưới vệ tinh, bên cạnh đó là hệ thống ăng-ten mặt đất có thể gánh được dự án này. Chi phí sẽ sớm lên cao, ông Rusch kết luận.

 

sateBoeing đang xin cấp phép 60 vệ tinh, và mới năm ngoái, FCC cho phép OneWeb sử dụng một mạng lưới 720 vệ tinh để cung cấp dịch vụ tại Mỹ.

Còn SpaceX, ban đầu dự án của họ "chỉ" cần tới 4.425 vệ tinh thôi, nhưng mới đây họ đã xin cấp phép tổng cộng là 7.518 vệ tinh. Chủ tịch của FCC, Ajit Pai đã hậu thuẫn lời đề nghị này của Musk, nhiều khả năng rằng FCC sẽ cho phép SpaceX phóng lên lượng vệ tinh khổng lồ kia.

Hai vệ tinh được phóng thành công tuần vừa rồi đều là hàng thử nghiệm. John Taylor, phát ngôn viên của SpaceX, đã nói thế này trong email tuyên bố của mình: "Kể cả khi những vệ tinh này hoạt động như dự kiến, chúng ta vẫn có một khối lượng công việc kỹ thuật lớn trước mắt, để ta thiết kế và triển khai hệ thống vệ tinh quỹ đạo thấp". Nó sẽ cung cấp dịch vụ Internet tốc độ cao cho những khu vực ít người ở (đồng nghĩa với khu vực ít dịch vụ). Tuyên bố này không kèm giá thành dịch vụ SpaceX cung cấp.

 

Vệ tinh tại quỹ đạo thấp sẽ hoạt động ở khoảng 80 cho tới 2000 km so với mặt đất, cứ 90 phút nó sẽ hoàn thành một vòng quanh quỹ đạo Trái Đất. Những vệ tinh liên lạc truyền thống hoạt động ở độ cao lớn hơn nhiều, khoảng 36.000 km so với mặt đất và gần như lơ lửng ở một vị trí nhất định, bởi một vòng quỹ đạo của nó khớp với vòng quay của Trái Đất.

Vệ tinh ở quỹ đạo thấp có lợi thế hơn: hiển nhiên là gần hơn thì nhận và phát tín hiệu băng thông rộng tốt hơn, đỡ "lag" hơn . Chủ tịch của Tổ chức Công nghiệp Vệ tinh, Tom Stroup đã nói thế này: "Chúng ta đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm lâu rồi. Ta đang tiến tới thế hệ vệ tinh tiếp theo". Không chỉ vệ tinh, mà nhiều chuyên gia nhận định rằng hệ thống mặt đất cũng đã tiên tiến hơn mà rẻ hơn rồi.

Không chỉ vệ tinh rẻ, hệ thống mặt đất rẻ mà việc phóng tên lửa đưa vệ tinh lên quỹ đạo cũng rẻ. Tất cả là nhờ SpaceX. Bằng việc tái chế tên lửa, họ giảm chi phí mỗi phần phóng thiết bị ra ngoài Vũ trụ xuống rất nhiều. Hai vệ tinh vừa phóng tuần vừa rồi chỉ là bước đầu tiên trong kế hoạch đầy tham vọng của Musk: cung cấp Internet cho toàn cầu.

Chính ông nói rằng hệ thống này tiêu tốn khoảng 10 tỷ cho tới 15 tỷ USD để hoàn thiện, thậm chí là hơn. Nhưng một khi nó đi vào hoạt động, nó sẽ mang về cho SpaceX một số tiền không nhỏ. Chính số tiền ấy sẽ là tiền quỹ để Musk xây thành phố trên Sao Hỏa.

 

Một công ty khác đang tham gia cuộc đua dịch vụ này đó là OneWeb. Hiện tại họ đang kết hợp với Airbus để xây dựng hệ thống vệ tinh tại Pháp và Florida, Mỹ. Dự án này đã lôi kéo được các khoản đầu tư từ Qualcomm, Virgin Group và SoftBank Group. Công ty vệ tinh Intelsat dự tính sẽ cung cấp dịch vụ cho OneWeb một khi OneWeb hoàn thành hệ thống của mình, dự kiến vào năm 2020.

Trong năm nay, OneWeb sẽ tiến hành phóng vệ tinh và dự kiến, cứ 3 tới 6 tuần họ sẽ có một đợt phóng. Một dự án mà người sáng lập và cũng làchủ tịch của OneWeb, Greg Wyler gọi là "cầu nối nối liền những khu vực bị kỹ thuật số chia cắt sẽ hoàn thiện vào năm 2027".

Không phải mọi thứ đều suôn sẻ, tương lai của thứ dịch vụ này vẫn sóng gió lắm: Nó phải dựa vào sức mua và lượng tiền mà khách hàng sẵn sàng bỏ ra là bao nhiêu. Giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts, Vincent Chan nói rằng "Dự án có hiệu quả về mặt công nghệ không đồng nghĩa rằng nó cũng có hiệu quả về mặt tài chính. Ai ở Châu Phi sẵn sàng trả 100 USD một tháng cho dịch vụ này? Có thể 10 USD thì họ gánh được. Nếu là 1 USD, thì chắc chắn là ổn".

Tom Stroup vẫn tự tin vào tương lai của những dự án trên.

"Người chiến thắng cuối cùng của tất cả các dự án này sẽ vẫn là người tiêu dùng. Họ sẽ có nhiều lựa chọn giữa một thị trường đầy vệ tinh băng thông rộng như thế này".