7 TIÊU CHUẨN CHO NGƯỜI LÃNH ĐẠO VÌ SỨ VỤ

(Viết lại theo bài thuyết trình của cha Giám tỉnh Đaminh Nguyễn Đức Thông)

Lãnh đạo không phải để khẳng định quyền lực hay bản thân, nhưng để phục vụ, xây dựng con người và làm cho sứ vụ của Thiên Chúa được triển nở.

Trong đời sống Hội Thánh nói chung và đời sống thánh hiến, tu trì nói riêng, lãnh đạo không đơn thuần là nắm giữ một chức vụ, điều hành một tổ chức hay thực thi quyền bính. Lãnh đạo trước hết là một sứ vụ. Người lãnh đạo không được trao quyền để khẳng định bản thân, tìm kiếm sự kính trọng hay củng cố vị thế cá nhân, nhưng được trao trách nhiệm để phục vụ Thiên Chúa, phục vụ Hội Thánh, phục vụ cộng đoàn và làm cho đặc sủng của Hội Dòng ngày càng sinh hoa kết trái.

Mẫu gương căn bản và tuyệt đối của người lãnh đạo Kitô giáo chính là Đức Giêsu Kitô. Người đã tuyên bố: “Con Người đến không phải để được người ta phục vụ, nhưng là để phục vụ và hiến mạng sống làm giá chuộc muôn người” (Mc 10,45). Đây không chỉ là một lời giáo huấn luân lý, nhưng còn là nguyên tắc nền tảng định hình toàn bộ phong cách lãnh đạo của Chúa Giêsu. Người lãnh đạo theo phong cách Chúa Giêsu không tìm cách thống trị người khác, nhưng cúi xuống phục vụ; không xây dựng vương quốc cho riêng mình, nhưng làm cho Nước Thiên Chúa được hiện diện; không quy tụ mọi người quanh cái tôi của mình, nhưng dẫn đưa họ đến với Thiên Chúa và giúp họ khám phá giá trị, phẩm giá cũng như ơn gọi của chính họ.

Từ mẫu gương ấy, có thể xác định một số tiêu chuẩn căn bản cho người lãnh đạo vì sứ vụ.

Trước hết, người lãnh đạo phải ý thức rõ mình là ai.

Đây là điểm khởi đầu của mọi hành trình lãnh đạo. Một người không biết mình là ai, mình đến từ đâu, được trao phó điều gì và đang hướng về đâu thì rất dễ đánh mất phương hướng trong việc thực thi trách nhiệm. Người lãnh đạo Kitô giáo cần ý thức rằng mình trước hết là một thụ tạo được Thiên Chúa yêu thương, một người môn đệ được Chúa Giêsu kêu gọi, một người được trao phó sứ vụ chứ không phải một người sở hữu sứ vụ.

Chức vụ không làm nên căn tính của một con người; trái lại, chính căn tính Kitô hữu và ơn gọi thánh hiến phải định hướng cách người ấy thực thi chức vụ. Vì thế, người lãnh đạo cần phân biệt rõ giữa con người mình và chức vụ mình đang đảm nhận. Chức vụ có thể thay đổi, quyền hạn có thể kết thúc, nhưng căn tính người môn đệ Chúa Kitô và trách nhiệm sống trung thành với Tin Mừng vẫn luôn tồn tại.

Khi ý thức được điều này, người lãnh đạo sẽ không đồng hóa bản thân với quyền bính, không xem những người bất đồng ý kiến là những người chống đối mình, cũng không lấy sự phục tùng cá nhân làm thước đo lòng trung thành. Trái lại, họ hiểu rằng quyền bính chỉ có ý nghĩa khi được sử dụng để phục vụ sự sống, sự trưởng thành và ích chung của cộng đoàn.

Thứ đến, người lãnh đạo phải biết nhìn lại quá khứ để nhận diện những điều cần loại bỏ và những giá trị cần tiếp tục phát huy.

Không có tương lai vững chắc nếu con người không biết học hỏi từ quá khứ. Một cộng đoàn, một Hội Dòng hay một tổ chức không thể trưởng thành nếu chỉ biết ca ngợi những thành tựu đã đạt được mà không đủ can đảm nhìn nhận những giới hạn, sai lầm và thất bại của mình.

Nhìn lại quá khứ không phải để kết án những người đi trước, cũng không phải để nuôi dưỡng những tiếc nuối hay mặc cảm, nhưng là để phân định. Cần có sự thành thật để nhận ra những gì đã làm tổn thương con người, những lối hành xử thiếu Tin Mừng, những cơ chế bất cập, những thái độ độc đoán, khép kín hoặc đặt quyền lợi cá nhân lên trên ích chung. Đồng thời, cũng cần trân trọng những điều tốt đẹp mà các thế hệ trước đã dày công vun đắp: tinh thần hy sinh, lòng nhiệt thành truyền giáo, sự đơn sơ, tình huynh đệ, lòng trung thành với đặc sủng và sự dấn thân cho những người nghèo khổ.

Một người lãnh đạo trưởng thành không phải là người phủ nhận quá khứ để bắt đầu mọi sự theo ý mình, nhưng là người biết tiếp nhận di sản tốt đẹp, can đảm thanh luyện những gì chưa phù hợp và mở ra những con đường mới cho tương lai. Đó chính là sự khôn ngoan của người biết kế thừa mà không bảo thủ, đổi mới mà không đánh mất căn tính.

Thứ ba, người lãnh đạo phải dấn thân làm cho chính mình trở thành một giá trị.

Lãnh đạo không chỉ được thể hiện qua những quyết định được đưa ra, những kế hoạch được thực hiện hay những công việc được hoàn thành, nhưng trước hết được thể hiện qua chính phẩm chất và đời sống của người lãnh đạo.

Một người có thể có chức vụ cao, có kiến thức rộng, có khả năng tổ chức và điều hành tốt, nhưng nếu thiếu uy tín, thiếu nhân bản, thiếu sự thành thật và không có đời sống trong sáng thì khó có thể trở thành điểm tựa tinh thần cho người khác.

Uy tín không đến từ chức danh, nhưng đến từ sự nhất quán giữa lời nói và việc làm. Nhân bản không chỉ là sự lịch thiệp bên ngoài, nhưng là khả năng tôn trọng phẩm giá người khác, biết lắng nghe, biết cảm thông và biết đối xử công bằng. Thành thật là dám nói sự thật, dám nhận trách nhiệm và không dùng những lời nói hay cách hành xử khéo léo để che đậy sự thật. Trong sáng là không để quyền lực, lợi ích cá nhân, những tham vọng ngầm hay những mối quan hệ thiếu lành mạnh chi phối các quyết định của mình.

Người lãnh đạo phải hiểu rằng mình không thể đòi hỏi người khác sống những giá trị mà chính mình không thực hành. Không thể kêu gọi cộng đoàn sống tinh thần khó nghèo nếu bản thân chạy theo tiện nghi và đặc quyền; không thể đòi hỏi sự vâng phục nếu bản thân không biết lắng nghe; không thể nói về tình huynh đệ nếu cách ứng xử lại gây chia rẽ và loại trừ.

Vì thế, trước khi lãnh đạo người khác, người lãnh đạo phải biết lãnh đạo chính mình. Trước khi xây dựng cộng đoàn, phải xây dựng nhân cách. Trước khi đòi hỏi sự thay đổi nơi người khác, phải can đảm bắt đầu sự thay đổi từ chính bản thân mình.

Thứ tư, người lãnh đạo phải biết dấn thân cho người khác nhưng không đánh mất chính mình

Đây là một đòi hỏi quan trọng, bởi lãnh đạo theo phong cách Chúa Giêsu là một hành trình hiến thân. Người lãnh đạo phải biết dành thời gian, tâm huyết và năng lực cho cộng đoàn; biết quan tâm đến những người yếu thế, những người bị bỏ quên, những người đang gặp khó khăn và cả những người không đồng thuận với mình.

Tuy nhiên, dấn thân phục vụ không có nghĩa là đánh mất căn tính, nguyên tắc và lương tâm của mình. Người lãnh đạo không thể vì muốn làm hài lòng mọi người mà thỏa hiệp với sự thật; không thể vì muốn duy trì sự ủng hộ mà né tránh những vấn đề cần được giải quyết; cũng không thể vì áp lực của tập thể mà từ bỏ những giá trị Tin Mừng.

Chúa Giêsu luôn yêu thương mọi người, nhưng Người không chiều theo mọi đòi hỏi của con người. Người gần gũi với những người tội lỗi, nhưng không đồng lõa với tội lỗi. Người phục vụ mọi người, nhưng không để đám đông quyết định căn tính và sứ mạng của mình. Người biết lui vào nơi thanh vắng để cầu nguyện với Chúa Cha (Mc 1,35), bởi Người hiểu rằng chỉ khi gắn bó mật thiết với Chúa Cha, Người mới có thể trung thành với sứ vụ được trao phó.

Do đó, người lãnh đạo cần biết cân bằng giữa phục vụ và tự chăm sóc đời sống nội tâm, giữa trách nhiệm với cộng đoàn và sự trung thành với ơn gọi cá nhân, giữa nhu cầu của người khác và những giới hạn chính đáng của bản thân. Một người lãnh đạo đánh mất đời sống nội tâm sẽ dễ biến việc phục vụ thành hoạt động thuần túy, biến sự dấn thân thành kiệt sức và cuối cùng có thể đánh mất chính mục đích mà mình đang theo đuổi.

Thứ năm, người lãnh đạo phải cam kết trung thành với căn tính và đặc sủng mà Chúa Giêsu, thánh Anphongsô và các bậc tiền nhân đã để lại.

Đối với một người tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế, lãnh đạo không thể tách rời căn tính và đặc sủng của Hội Dòng. Chúng ta không lãnh đạo để xây dựng một Hội Dòng theo sở thích cá nhân, nhưng để tiếp tục trung thành với gia sản thiêng liêng đã được trao truyền qua các thế hệ.

Chúa Giêsu là nguồn mạch và mẫu gương tuyệt đối của sứ vụ. Người đến để loan báo Tin Mừng cho người nghèo, giải phóng những người bị áp bức, chữa lành những người đau khổ và phục hồi phẩm giá cho những người bị loại trừ (Lc 4,18-19). Thánh Anphongsô Maria de Liguori đã đón nhận tinh thần ấy và khai sinh Hội Dòng Chúa Cứu Thế với thao thức loan báo Tin Mừng cho những người nghèo khổ và bị bỏ rơi về mặt thiêng liêng, đặc biệt những người ít được chăm sóc mục vụ.

Các thế hệ tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế đã tiếp nối sứ mạng ấy bằng đời sống cầu nguyện, tinh thần cộng đoàn, lòng nhiệt thành tông đồ và sự dấn thân truyền giáo. Di sản này không chỉ là những câu chuyện đáng tự hào của quá khứ, nhưng là một trách nhiệm sống động được trao vào tay thế hệ hôm nay.

Vì thế, người lãnh đạo phải đặt câu hỏi: Những quyết định của tôi có giúp Hội Dòng trung thành hơn với đặc sủng không? Những định hướng mục vụ của tôi có thực sự hướng đến người nghèo và những người bị bỏ rơi không? Cách tôi sử dụng quyền bính có phản ánh tinh thần của Chúa Cứu Thế không? Tôi đang xây dựng một cộng đoàn truyền giáo hay chỉ đang duy trì một cơ cấu tổ chức?

Trung thành với căn tính không có nghĩa là lặp lại nguyên trạng mọi phương thức hoạt động của quá khứ. Trung thành đích thực đòi hỏi phải đọc ra những dấu chỉ của thời đại, nhận diện những hình thức nghèo mới và can đảm tìm kiếm những phương thế truyền giáo thích hợp. Nhưng trong mọi đổi mới, phải luôn giữ vững linh hồn của đặc sủng: bước theo Đức Kitô Cứu Thế, loan báo Tin Mừng cho người nghèo và không bỏ rơi những người mà xã hội ít quan tâm đến.

Thứ sáu, người lãnh đạo phải biết từ bỏ nhu cầu khẳng định bản ngã của mình

Một trong những cám dỗ lớn nhất của quyền bính là biến sứ vụ chung thành phương tiện để khẳng định cái tôi cá nhân. Khi ấy, người lãnh đạo không còn tìm kiếm điều tốt nhất cho cộng đoàn, nhưng tìm kiếm điều phù hợp nhất với quan điểm của mình; không còn quan tâm đến sự trưởng thành của người khác, nhưng mong muốn mọi người phải công nhận khả năng và vị thế của mình.

Sự khẳng định bản ngã có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức: luôn muốn mình là người có tiếng nói cuối cùng; khó chấp nhận sự phê bình; không sẵn sàng trao quyền cho người khác; xem những sáng kiến khác biệt là sự thách thức quyền lãnh đạo; hoặc muốn mọi thành quả đều được gắn với tên tuổi của mình.

Chúa Giêsu đã đưa ra một hình ảnh hoàn toàn khác. Trong bữa Tiệc Ly, Người đứng dậy, cởi áo ngoài, lấy khăn thắt lưng và cúi xuống rửa chân cho các môn đệ (Ga 13,1-15). Đó là hình ảnh tuyệt đẹp về quyền bính được diễn tả bằng sự khiêm hạ và phục vụ. Người biết rõ mình là ai, biết mình từ đâu đến và sẽ đi về đâu, nhưng chính sự ý thức sâu xa ấy không làm Người kiêu ngạo, trái lại, giúp Người cúi xuống phục vụ.

Người lãnh đạo đích thực không cần phải chứng minh mình quan trọng bằng cách làm cho người khác trở nên nhỏ bé. Trái lại, giá trị của người lãnh đạo được thể hiện qua khả năng làm cho người khác lớn lên, trưởng thành và phát huy những ân ban Thiên Chúa đã trao cho họ.

Từ bỏ bản ngã không có nghĩa là đánh mất chính kiến, thiếu bản lĩnh hay không dám đưa ra quyết định. Đó là khả năng phân biệt giữa điều mình muốn và điều cộng đoàn cần; giữa ý kiến cá nhân và ích chung; giữa danh dự của bản thân và vinh quang của Thiên Chúa. Người lãnh đạo khiêm tốn không phải là người không có tiếng nói, nhưng là người biết khi nào cần nói, khi nào cần lắng nghe và khi nào cần nhường chỗ cho người khác.

Sau cùng, người lãnh đạo phải hiểu rõ chính mình và có quyết tâm sống theo lý tưởng của Chúa Giêsu.

Mọi phương pháp lãnh đạo, mọi kỹ năng quản trị và mọi chương trình hành động đều sẽ trở nên thiếu nền tảng nếu người lãnh đạo không có một lý tưởng sống rõ ràng. Đối với người Kitô hữu, lý tưởng ấy không phải là một học thuyết trừu tượng hay một hệ thống nguyên tắc được xây dựng bởi con người, nhưng chính là Đức Giêsu Kitô.

Biết rõ chính mình là nhận ra những khả năng, giới hạn, động lực, những điểm mạnh và cả những vùng tối trong tâm hồn. Người lãnh đạo cần có khả năng tự vấn: Tôi đang hành động vì vinh quang Thiên Chúa hay vì muốn được người khác công nhận? Tôi đang phục vụ cộng đoàn hay đang tìm cách củng cố vị thế của mình? Tôi có thực sự lắng nghe người khác hay chỉ chờ đợi cơ hội để áp đặt ý kiến? Tôi có đủ can đảm đón nhận sự thật về chính mình không?

Những câu hỏi ấy không nhằm tạo ra mặc cảm, nhưng giúp người lãnh đạo sống tỉnh thức và không ngừng hoán cải. Người lãnh đạo Kitô giáo không phải là người đã hoàn thiện, nhưng là người luôn ý thức mình cần được Chúa biến đổi mỗi ngày.

Điều quan trọng là phải có một quyết tâm rõ ràng: không chỉ nói về Chúa Giêsu, nhưng phải sống như Chúa Giêsu; không chỉ nhân danh sứ vụ, nhưng phải để sứ vụ Tin Mừng biến đổi cách suy nghĩ, lựa chọn và hành động của mình. Người lãnh đạo phải luôn trở về với Tin Mừng như tiêu chuẩn phân định cao nhất, để quyền bính không trở thành đặc quyền, trách nhiệm không biến thành gánh nặng áp đặt và việc điều hành không đánh mất chiều kích thiêng liêng của nó.

KẾT LUẬN: LÃNH ĐẠO ĐỂ PHỤC VỤ, KHÔNG PHẢI ĐỂ THỐNG TRỊ

Lãnh đạo vì sứ vụ theo phong cách Chúa Giêsu là một hành trình đòi hỏi sự trưởng thành nhân bản, chiều sâu thiêng liêng, lòng can đảm và sự trung thành. Đó không phải là hành trình khẳng định mình, nhưng là hành trình vượt qua chính mình; không phải là tìm kiếm quyền lực, nhưng là học cách sử dụng quyền bính để phục vụ; không phải là xây dựng một hình ảnh cá nhân, nhưng là góp phần xây dựng một cộng đoàn biết sống Tin Mừng và thi hành sứ mạng được trao phó.

Đặc biệt, đối với người tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế, câu hỏi quan trọng không phải là: Tôi có thể làm được gì để chứng tỏ khả năng lãnh đạo của mình? Nhưng phải là: Tôi cần trở thành người như thế nào để Chúa Giêsu có thể tiếp tục thực hiện sứ vụ của Người qua tôi?

Một người lãnh đạo tốt không nhất thiết là người để lại nhiều công trình mang dấu ấn cá nhân, nhưng là người giúp cộng đoàn tìm lại căn tính, khơi dậy tinh thần hiệp thông, phát triển những khả năng tốt đẹp nơi anh em và làm cho sứ vụ truyền giáo được tiếp nối. Khi người ấy rời khỏi chức vụ, điều còn lại không phải là sự tiếc nuối vì mất đi một quyền lực, nhưng là lòng biết ơn vì cộng đoàn đã trưởng thành hơn, anh em đã lớn lên hơn và sứ vụ đã được tiếp tục cách vững vàng hơn.

Sau cùng, có thể cô đọng toàn bộ tinh thần lãnh đạo theo phong cách Chúa Giêsu trong một xác tín:

Biết mình để không đánh mất căn tính. Nhìn lại quá khứ để trưởng thành. Hoán cải bản thân để trở thành giá trị. Dấn thân cho người khác mà không đánh mất chính mình. Trung thành với đặc sủng để không lạc hướng. Từ bỏ bản ngã để không chiếm chỗ của Thiên Chúa. Và bước theo Chúa Giêsu để mọi quyền bính trở thành phục vụ, mọi trách nhiệm trở thành sứ vụ và mọi hoạt động trở thành lời loan báo Tin Mừng.

Bởi vì, trong Giáo Hội và trong Hội Dòng, người lãnh đạo không phải là người đứng trên anh em để điều khiển, nhưng là người đứng giữa anh em để phục vụ và đi trước anh em trong sự trung thành với Chúa Giêsu Kitô.

“Ai muốn làm lớn giữa anh em thì phải làm người phục vụ anh em” (Mt 20,26).

Đó không chỉ là một lời khuyên dành cho người lãnh đạo. Đó chính là căn tính, con đường và chuẩn mực của mọi hình thức lãnh đạo Kitô giáo.