SUY TƯ THẦN HỌC VÀ MỤC VỤ VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ÁNH SÁNG CỦA TIN MỪNG VÀ GIÁO HUẤN XÃ HỘI CÔNG GIÁO:

Thứ tư - 07/01/2026 19:05

TIẾNG NÓI CỦA LƯƠNG TÂM TRƯỚC THỜI CUỘC KỸ THUẬT SỐ - Lm. Anmai, CSsR
TỪ VƯỜN ĐỊA ĐÀNG ĐẾN "VƯỜN ẢO" KỸ THUẬT SỐ
Lịch sử cứu độ là một hành trình dài của tình yêu, khởi đi từ thuở "tạo thiên lập địa", khi Thần Khí Chúa bay là là trên mặt nước và Lời quyền năng của Ngài phán một tiếng, muôn vật liền hiện hữu. Trong khoảnh khắc linh thiêng khi Thiên Chúa trao cho con người quyền cai quản và đặt tên cho muôn loài (St 2, 19-20), Ngài không chỉ trao ban một đặc quyền, mà là một lời mời gọi vĩnh cửu: mời gọi nhân loại trở thành những "người đồng sáng tạo" (co-creators). Sự cộng tác thánh thiêng này nhằm mục đích làm cho vườn địa đàng trần gian ngày càng trổ sinh hoa trái tốt đẹp, phản chiếu vinh quang của Đấng Tạo Hóa.
Tuy nhiên, quyền năng sáng tạo ấy, dù lớn lao đến đâu, luôn đi kèm với một giới hạn hữu thể và một trách nhiệm luân lý tối thượng: mọi sự phải được quy hướng về Thiên Chúa và phục vụ cho sự sống sung mãn của con người (Gaudium et Spes). Kỹ thuật, tự bản chất, là sự nối dài đôi tay và khối óc của con người để hoàn thành sứ mạng ấy. Nhưng lịch sử cũng cho thấy, khi con người lãng quên Đấng ban phát tài năng để tự tôn vinh chính mình, kỹ thuật có nguy cơ trở thành Tháp Babel mới – nơi con người khao khát chạm đến trời cao bằng sức riêng, để rồi nhận lại sự chia rẽ và hỗn loạn.
Trong dòng chảy lịch sử ấy, thiên niên kỷ thứ ba mở ra với một cuộc cách mạng chưa từng có: sự xuất hiện và bùng nổ của Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence - AI). Không còn là những cỗ máy cơ khí thụ động, AI – đặc biệt là AI tạo sinh (Generative AI) – đã đặt nhân loại trước một ngã rẽ định mệnh. Nó vừa mang đến niềm hy vọng về việc chữa lành bệnh tật, tối ưu hóa lao động, vừa ẩn chứa những cạm bẫy thiêng liêng và nhân văn sâu sắc. Trước bối cảnh đó, Giáo hội Công giáo – với tư cách là Mẹ và là Thầy (Mater et Magistra), chuyên gia về nhân loại – không thể đứng ngoài cuộc. Thông qua các văn kiện, sứ điệp Ngày Thế giới Hòa bình và những hướng dẫn từ Tòa Thánh (đặc biệt trong bối cảnh năm 2025), Giáo hội lên tiếng để soi dẫn lương tâm, định hướng cho một nền "thuật toán đạo đức" (algor-ethics) vị nhân sinh.

CHƯƠNG I: NHÂN HỌC KITÔ GIÁO VÀ CƠN CÁM DỖ VỀ QUYỀN NĂNG SÁNG TẠO
1.1. Imago Dei và Imago Hominis: Sự khác biệt bản thể
Khi chiêm ngắm thực tại của AI dưới lăng kính đức tin, điều cốt lõi nhất mà Giáo hội luôn xác quyết là phẩm giá bất khả xâm phạm của con người. Con người là thụ tạo duy nhất trên trần gian được Thiên Chúa dựng nên theo hình ảnh và giống như Ngài (Imago Dei). Phẩm tính này không phải là một phần mềm được cài đặt, mà là một dấu ấn hữu thể: con người mang trong mình hơi thở của Thần Khí, sở hữu khả năng suy tư, tự do ý chí và năng lực yêu thương vô điều kiện.
AI, dù tinh vi đến đâu, thực chất chỉ là Imago Hominis (hình ảnh của con người) – một sự phản chiếu không trọn vẹn, được tạo ra từ dữ liệu và thuật toán do con người viết nên.
Con người: Có đời sống nội tâm, có khả năng đau khổ, trắc ẩn và khao khát vô biên về Chân-Thiện-Mỹ.
AI: Chỉ có khả năng xử lý dữ liệu (data processing), mô phỏng (simulation) và tính toán xác suất. AI không có "trái tim" để rung cảm trước một nỗi đau, không có "lương tâm" để day dứt trước một điều ác. Sự nhầm lẫn giữa tính toán siêu việt và trí tuệ con người là một sai lầm về mặt bản thể luận mà Giáo hội luôn cảnh báo.
1.2. Ảo ảnh của sự sáng tạo và cám dỗ "như những vị thần"
Chúng ta đang sống trong thời đại của Generative AI, nơi máy móc có thể viết thơ, vẽ tranh, soạn nhạc và thậm chí mô phỏng giọng nói của người đã khuất. Điều này gợi lên cám dỗ nguyên thủy trong vườn Eden: "Các ngươi sẽ trở nên như những vị thần, biết điều thiện điều ác" (St 3,5).
Giáo hội cảnh tỉnh rằng: Sự mô phỏng không bao giờ là sự thật. Một bài thơ do AI viết ra có thể đúng luật bằng trắc, nhưng nó thiếu đi "nỗi đau" và "sự rung cảm" vốn là chất liệu của nghệ thuật đích thực. Khi con người trao quyền quyết định chân lý cho các thuật toán, chúng ta đang từ bỏ quyền năng thiêng liêng nhất của mình: quyền phân định bằng sự khôn ngoan của trái tim – nơi Chúa Thánh Thần ngự trị. Nguy cơ lớn nhất không phải là máy móc sẽ suy nghĩ như con người, mà là con người sẽ suy nghĩ như máy móc: lạnh lùng, thực dụng và thiếu vắng tình yêu.

CHƯƠNG II: CÔNG BẰNG XÃ HỘI VÀ SỰ ƯU TIÊN CHỌN LỰA NGƯỜI NGHÈO TRONG KỶ NGUYÊN SỐ
2.1. Người nghèo mới: Những nạn nhân của "Dữ liệu"
Giáo huấn xã hội của Giáo hội luôn ưu tiên chọn lựa người nghèo. Trong bối cảnh kỹ thuật số, khái niệm "người nghèo" đã mở rộng biên độ.
Người nghèo về dữ liệu: Là những cộng đồng, quốc gia bị gạt ra bên lề dòng chảy thông tin, không có quyền truy cập vào tri thức số, hoặc bị biến thành những "mỏ dữ liệu" để các tập đoàn công nghệ khai thác mà không được đền bù xứng đáng.
Nạn nhân của định kiến thuật toán: AI học từ dữ liệu quá khứ, và dữ liệu quá khứ chứa đầy những bất công của lịch sử con người. Nếu không được thanh lọc bởi đạo đức, AI sẽ khuếch đại các định kiến về chủng tộc, giới tính, tôn giáo. Một thuật toán xét duyệt vay vốn hay tuyển dụng có thể loại bỏ người nghèo hoặc người yếu thế một cách có hệ thống, ẩn dưới vỏ bọc "khách quan khoa học".
2.2. Sự minh bạch và Trách nhiệm giải trình
Đây là một hình thức bất công tinh vi mà Tòa Thánh gọi là "cấu trúc tội lỗi kỹ thuật số". Tiếng nói của Giáo hội là tiếng kêu gọi sự minh bạch (transparency). Các nhà phát triển không được phép ẩn mình sau những "hộp đen" (black boxes) kỹ thuật – nơi đầu vào và đầu ra được biết, nhưng quá trình xử lý lại bí ẩn – để trốn tránh trách nhiệm luân lý.
Một xã hội công bằng không thể chấp nhận việc một con người bị từ chối cơ hội sống (bảo hiểm y tế, việc làm, tự do) chỉ vì một phán quyết của máy móc mà không ai có thể giải thích lý do. Phẩm giá con người đòi hỏi quyền được biết, quyền được phản biện và quyền được xét xử bởi một đồng loại có lương tri.

CHƯƠNG III: LAO ĐỘNG, KINH TẾ VÀ Ý NGHĨA CỦA SỰ CỘNG TÁC
3.1. Phẩm giá của lao động trong thông điệp Laborem Exercens
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã dạy rằng: "Lao động là vì con người, chứ không phải con người vì lao động". Lao động không chỉ là kế sinh nhai, mà là nơi con người thể hiện phẩm giá, làm chủ thiên nhiên và phục vụ tha nhân.
Sự tự động hóa do AI mang lại đang đe dọa tước đi công ăn việc làm của hàng triệu người. Giáo hội không mang tư tưởng bài trừ công nghệ (Luddite), cũng không chống lại sự tiến bộ giúp giảm bớt gánh nặng thể xác. Tuy nhiên, Giáo hội kiên quyết phản đối tư duy "kinh tế kỹ trị" (technocratic paradigm) – nơi lợi nhuận tối đa được đặt lên trên con người.
3.2. Chống lại văn hóa loại bỏ
Khi một cỗ máy thay thế con người chỉ vì nó rẻ hơn và không biết đòi hỏi quyền lợi, chúng ta đang biến con người thành một món hàng có thể thay thế và loại bỏ. Những người lao động chân tay, những người làm công việc lặp lại đang đứng trước nguy cơ trở thành "giai cấp vô dụng" (theo cách gọi của một số nhà xã hội học).
Lời mời gọi của Tin Mừng là phải tái định hình khái niệm kinh tế. Công nghệ phải trở thành công cụ hỗ trợ (augmentation) để con người làm việc sáng tạo hơn, nhân văn hơn, chứ không phải là tác nhân thay thế (replacement) để loại trừ con người. Các doanh nghiệp và chính phủ cần có trách nhiệm xã hội: đào tạo lại (reskilling), thiết lập an sinh xã hội và đảm bảo rằng "không ai bị bỏ lại phía sau" trong cuộc cách mạng này.

CHƯƠNG IV: HÒA BÌNH VÀ HIỂM HỌA CỦA VŨ KHÍ TỰ HÀNH (LAWS)
4.1. Sự vô cảm của thuật toán trên chiến trường
Trong một thế giới đầy xung đột, mối quan tâm nhức nhối của Tòa Thánh là sự quân sự hóa trí tuệ nhân tạo. Việc phát triển các Hệ thống Vũ khí Tự hành Sát thương (Lethal Autonomous Weapons Systems - LAWS) là một viễn cảnh đen tối.
Chiến tranh tự nó đã là một thất bại của nhân loại, nhưng giao quyền quyết định sự sống và cái chết cho một thuật toán vô tri giác là một sự xúc phạm nặng nề đến Thiên Chúa – Đấng là Chúa của sự sống. Một thuật toán không biết đến lòng trắc ẩn, không biết do dự trước khi bóp cò, không có lương tâm để ám ảnh về tội ác. Nó biến chiến trường thành nơi tàn sát lạnh lùng, thuần túy là những con số thống kê.
4.2. Lời kêu gọi hòa bình đích thực
Hòa bình không bao giờ có thể được xây dựng trên nền tảng của nỗi sợ hãi và sự hủy diệt tự động. Giáo hội, tiếp nối tinh thần các Sứ điệp Ngày Thế giới Hòa bình, kêu gọi các nhà lãnh đạo quốc gia thiết lập các hiệp ước ràng buộc pháp lý để cấm hoặc kiểm soát chặt chẽ vũ khí AI.
Năng lực tính toán khổng lồ của AI nên được dùng để giải quyết khủng hoảng khí hậu, nghiên cứu thuốc chữa ung thư, tối ưu hóa phân phối lương thực cho các vùng đói kém, thay vì để chế tạo những cỗ máy giết người hoàn hảo. Đó mới là con đường dẫn đến bình an (Shalom) mà Kinh Thánh loan báo.

CHƯƠNG V: GIÁO DỤC VÀ SỰ ĐÀO TẠO LƯƠNG TÂM CHO THẾ HỆ KỸ THUẬT SỐ
5.1. Thách đố của sự "biết tuốt" nhưng thiếu "khôn ngoan"
Giới trẻ ngày nay là những "công dân kỹ thuật số bản địa". Họ lớn lên với các trợ lý ảo và màn hình cảm ứng. Tòa Thánh lo ngại về sự thui chột của tư duy phản biện và khả năng chiêm niệm. Khi mọi câu trả lời đều có sẵn sau một cú nhấp chuột, não bộ con người có xu hướng lười biếng suy tư. Khi mọi hình ảnh đều được bộ lọc (filter) làm đẹp, người trẻ mất dần cảm thức về thực tại trần trụi nhưng chân thật. Nguy hiểm hơn, các thuật toán gợi ý (recommendation algorithms) có thể nhốt người trẻ vào những "buồng vang" (echo chambers), nơi họ chỉ nghe những gì muốn nghe, dẫn đến sự cực đoan hóa và chia rẽ.
5.2. Hướng đến một nền giáo dục toàn diện
Giáo dục Công giáo đứng trước sứ mạng cấp bách:
Dạy về kỹ thuật: Để người trẻ hiểu và làm chủ công nghệ.
Dạy về nhân bản: Để người trẻ phân định đâu là tin thật/giả, giá trị ảo/thực.
Dạy về sự thinh lặng: Để giữa ồn ào của thông báo (notifications), họ vẫn nghe được tiếng Chúa nói trong lương tâm.
Mục tiêu là giúp người trẻ nhận ra họ không phải là những điểm dữ liệu (data points) trong Big Data, mà là những con cái yêu dấu của Thiên Chúa, được mời gọi sống hiệp thông thực sự (face-to-face) chứ không chỉ kết nối ảo (connection).

CHƯƠNG VI: "ALGOR-ETHICS" - HƯỚNG TỚI MỘT KHẾ ƯỚC XÃ HỘI MỚI
6.1. Thuật toán đạo đức: Cái thắng cho cỗ xe tiến bộ
Giáo hội đề xuất khái niệm "Algor-ethics" (Đạo đức thuật toán). Đây không phải là rào cản kìm hãm sự sáng tạo, mà là những lan can bảo vệ để con tàu công nghệ không trật khỏi đường ray nhân bản. Tòa Thánh mời gọi một sự đối thoại đa phương: Thần học gia, Triết gia, Kỹ sư, Chính trị gia phải ngồi lại cùng nhau. Công nghệ không bao giờ trung lập; nó mang giá trị của người tạo ra nó. Nếu không được dẫn dắt bởi la bàn đạo đức hướng về công ích (common good), nó sẽ phục vụ cho sự thống trị.
6.2. Các nguyên tắc cốt lõi (Dựa trên "Rome Call for AI Ethics")
Minh bạch (Transparency): Các hệ thống AI phải có thể giải thích được.
Bao trùm (Inclusion): Không ai bị phân biệt đối xử.
Trách nhiệm (Responsibility): Luôn có con người chịu trách nhiệm cho hành động của máy.
Vô tư (Impartiality): Không thiên vị trong việc tạo ra và sử dụng dữ liệu.
Tin cậy (Reliability): Hệ thống phải hoạt động an toàn và bảo mật.
NIỀM HY VỌNG TRONG ĐỨC TIN VÀ LỜI CẦU NGUYỆN
Mọi suy tư của Giáo hội về AI cuối cùng đều quy về niềm hy vọng Kitô giáo. Niềm hy vọng này không ngây thơ tin rằng công nghệ sẽ cứu rỗi nhân loại (techno-messianism), nhưng tin tưởng sắt son rằng Thiên Chúa vẫn đang hoạt động trong lịch sử.
AI là một hồng ân và cũng là một thử thách (Mysterium). Nó là tấm gương phản chiếu chính con người chúng ta. Nếu tâm hồn con người đầy tham lam và hận thù, AI sẽ khuếch đại điều đó. Nếu tâm hồn con người hướng thiện và yêu thương, AI sẽ là công cụ đắc lực cho Nước Trời.
Tương lai không được định đoạt bởi silicon hay thuật toán, mà bởi những con người có trái tim biết yêu thương và khối óc biết suy tư. Chúng ta, những Kitô hữu, được mời gọi trở thành những "nhà thần bí với đôi mắt mở to", can đảm dấn thân vào không gian số để thánh hóa nó, dùng công nghệ để loan báo Tin Mừng, chữa lành vết thương và tôn vinh Đấng Tạo Hóa.
Trong tinh thần phó thác, chúng ta dâng lên Đức Trinh Nữ Maria, Tòa Đấng Khôn Ngoan. Xin Mẹ, người đã cưu mang Ngôi Lời nhập thể trong cung lòng xác thịt, dạy chúng ta biết trân trọng sự sống con người, biết phân định thần khí trong thời đại số, và biết sử dụng trí tuệ nhân tạo để phục vụ cho một nền văn minh tình thương.

Nguồn tin: Lm. Anmai, CSsR