KHI NÀO NÊN SỬ DỤNG "TRUYỀN GIÁO", VÀ LÝ DO ƯU TIÊN "LOAN BÁO TIN MỪNG" HOẶC "THỪA SAI"

Thứ hai - 19/01/2026 19:18

Trong bối cảnh ngôn ngữ và thần học Kitô giáo, đặc biệt là tại Việt Nam, việc lựa chọn từ ngữ để mô tả sứ mệnh chia sẻ đức tin là một vấn đề tinh tế, đòi hỏi sự chính xác và nhạy cảm văn hóa. Từ "truyền giáo" – một thuật ngữ quen thuộc trong lịch sử và văn học tôn giáo – thường được sử dụng để chỉ hoạt động lan tỏa niềm tin tôn giáo, nhưng nó không phải lúc nào cũng là lựa chọn lý tưởng. Theo hướng dẫn từ các tài liệu thần học Công Giáo hiện đại và kinh nghiệm mục vụ, chúng ta chỉ nên sử dụng từ "truyền giáo" trong những trường hợp bí lắm, nghĩa là khi không thể tránh khỏi hoặc trong ngữ cảnh lịch sử cụ thể, và thay vào đó, ưu tiên các thuật ngữ như loan báo Tin Mừng hoặc thừa sai.
Lý do nằm ở sự khác biệt về ý nghĩa, hàm ý và cách tiếp cận, giúp tránh hiểu lầm và nhấn mạnh bản chất tích cực của sứ mệnh Kitô giáo. Trong bài viết dài và chi tiết này, chúng ta sẽ khám phá sâu về nguồn gốc, sự khác biệt, các tình huống ứng dụng, cũng như lý do thần học và văn hóa đằng sau khuyến nghị này, nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện và chính xác.
NGUỒN GỐC VÀ Ý NGHĨA CỦA CÁC THUẬT NGỮ
Trước tiên, hãy làm rõ ý nghĩa của từng từ để hiểu rõ hơn về lý do cần phân biệt.

Truyền Giáo: Từ này xuất phát từ tiếng Hán-Việt, với "truyền" nghĩa là truyền bá, lan tỏa, và "giáo" nghĩa là giáo lý hoặc tôn giáo. Trong lịch sử, nó được sử dụng rộng rãi để mô tả hoạt động của các nhà truyền giáo (missionaries) từ châu Âu đến các châu lục khác trong thời kỳ khám phá và thực dân hóa (thế kỷ 15-19). Ví dụ, trong các tài liệu lịch sử Việt Nam, "truyền giáo" thường gắn liền với sự đến của các linh mục Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Pháp, như Cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) vào thế kỷ 17. Tuy nhiên, từ này mang theo hàm ý tiêu cực trong một số ngữ cảnh hiện đại: nó có thể gợi lên hình ảnh của sự áp đặt, chinh phục văn hóa hoặc thậm chí là công cụ của chủ nghĩa thực dân. Ở Việt Nam, dưới các triều đại phong kiến như nhà Nguyễn, "truyền giáo" từng bị coi là "tà đạo" hoặc hoạt động chống phá, dẫn đến các cuộc bách hại. Do đó, sử dụng từ này có thể khơi dậy những liên tưởng lịch sử nhạy cảm, khiến người nghe nghĩ đến sự tuyên truyền hoặc ép buộc niềm tin thay vì chia sẻ tự nguyện.
Loan Báo Tin Mừng: Đây là thuật ngữ được ưu tiên trong thần học Công Giáo hiện đại, lấy cảm hứng trực tiếp từ Kinh Thánh. "Loan báo" nghĩa là công bố, thông báo một cách vui mừng, và "Tin Mừng" (Evangelium) đề cập đến thông điệp cứu độ của Chúa Giêsu Kitô. Cụm từ này xuất hiện trong Phúc Âm, như lệnh truyền của Chúa Giêsu: "Anh em hãy đi loan báo Tin Mừng cho muôn dân" (Mc 16:15). Tài liệu quan trọng như Tông Huấn "Evangelii Nuntiandi" (Loan Báo Tin Mừng) của Giáo Hoàng Phaolô VI (1975) và "Evangelii Gaudium" (Niềm Vui Của Tin Mừng) của Giáo Hoàng Phanxicô (2013) nhấn mạnh rằng loan báo Tin Mừng là một hành động bác ái, đối thoại và chứng tá, không phải chinh phục. Nó nhấn mạnh vào niềm vui, sự biến đổi cá nhân và tôn trọng văn hóa, giúp tránh hàm ý tiêu cực của "truyền giáo".
Thừa Sai: Từ này chỉ những người được sai đi (missionaries), xuất phát từ tiếng Latinh "missio" nghĩa là sứ mệnh. Trong Công Giáo, các thừa sai là những cá nhân hoặc dòng tu dấn thân vào việc mang Tin Mừng đến các vùng đất mới hoặc tái loan báo ở các khu vực đã Kitô hóa. Ví dụ, Dòng Thừa Sai Paris (Missions Étrangères de Paris) đã đóng vai trò lớn trong lịch sử Kitô giáo Việt Nam. Thuật ngữ này tập trung vào vai trò cá nhân hoặc tổ chức, nhấn mạnh sự hy sinh và phục vụ, thay vì quá trình lan tỏa chung chung như "truyền giáo".

Tóm lại, nguồn gốc của các từ này cho thấy "truyền giáo" mang tính lịch sử và đôi khi trung lập, nhưng dễ bị hiểu sai, trong khi loan báo Tin Mừng và thừa sai mang tính thần học tích cực hơn, phù hợp với tinh thần Công Đồng Vatican II (1962-1965), nhấn mạnh đối thoại và hội nhập văn hóa.
KHI NÀO NÊN SỬ DỤNG TỪ "TRUYỀN GIÁO"?
Mặc dù được khuyến nghị tránh sử dụng trừ khi cần thiết, từ "truyền giáo" vẫn có chỗ đứng trong một số tình huống cụ thể. Dưới đây là các trường hợp chính, dựa trên phân tích ngôn ngữ học và thần học:

Trong ngữ cảnh lịch sử hoặc tài liệu cổ: Khi thảo luận về các sự kiện lịch sử, như thời kỳ "truyền giáo" ở châu Á hoặc châu Mỹ Latinh, từ này là phù hợp vì nó phản ánh ngôn ngữ đương thời. Ví dụ, trong sách "Lịch Sử Giáo Hội Việt Nam" của Linh Mục Nguyễn Hồng, "truyền giáo" được dùng để mô tả hoạt động của các nhà thừa sai Pháp thế kỷ 19. Sử dụng từ khác ở đây có thể làm méo mó tính chính xác lịch sử. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp này, có thể xen kẽ với giải thích để tránh hiểu lầm, như: "Hoạt động truyền giáo, hay đúng hơn là loan báo Tin Mừng, đã bắt đầu từ...".
Khi đề cập đến các tổ chức hoặc phong trào cụ thể mang tên "Truyền Giáo": Một số tổ chức vẫn giữ tên cũ, như "Hội Truyền Giáo" (Propagation of the Faith) của Giáo Hội Công Giáo, được thành lập năm 1822 để hỗ trợ các sứ mệnh thừa sai. Trong trường hợp này, sử dụng "truyền giáo" là cần thiết để giữ tính chính danh. Tương tự, trong các tài liệu Tin Lành, "truyền giáo" thường được dùng để chỉ Great Commission (Sứ Mạng Lớn) từ Mát-thêu 28:19-20.
Trong bối cảnh so sánh hoặc phê phán: Khi phân tích sự khác biệt giữa các cách tiếp cận tôn giáo, như so sánh "truyền giáo" Kitô giáo với "da'wah" trong Hồi Giáo hoặc "prachar" trong Phật Giáo, từ này có thể được dùng để làm rõ. Hoặc trong các cuộc thảo luận phê phán lịch sử, như vai trò của "truyền giáo" trong chủ nghĩa thực dân, để chỉ rõ những sai lầm quá khứ và nhấn mạnh sự thay đổi hiện đại.
Khi ngôn ngữ thông tục hoặc không chính thức yêu cầu: Trong giao tiếp hàng ngày, nếu đối tượng quen thuộc với từ "truyền giáo" và không có hàm ý tiêu cực, có thể dùng nó để đơn giản hóa. Ví dụ, trong một cuộc trò chuyện thân mật: "Anh chị đang tham gia công việc truyền giáo ở vùng sâu." Nhưng ngay cả lúc này, nếu có thể, nên chuyển sang loan báo Tin Mừng để nâng cao tính chính xác thần học.

Tổng thể, tiêu chí để dùng "truyền giáo" là khi nó bí lắm, nghĩa là không thể thay thế mà không làm mất tính chính xác hoặc mạch lạc. Theo Giáo Hoàng Phanxicô, trong "Evangelii Gaudium", chúng ta nên tránh ngôn ngữ mang tính chinh phục để nhấn mạnh niềm vui và đối thoại.
Lý do ưu tiên "Loan Báo Tin Mừng" Và "Thừa Sai"
Sự ưu tiên này không phải ngẫu nhiên mà dựa trên nền tảng thần học, văn hóa và mục vụ sâu sắc:

Thần Học: Nhấn mạnh bản chất của Tin Mừng: Loan báo Tin Mừng trực tiếp lấy từ Kinh Thánh, nhấn mạnh rằng sứ mệnh là chia sẻ "tin vui" chứ không phải áp đặt. Nó khuyến khích một cách tiếp cận toàn diện: không chỉ lời nói mà còn hành động bác ái, như chăm sóc người nghèo (Mt 25:31-46). Thừa sai thì tập trung vào con người, xem họ như những sứ giả được Chúa sai đi, nhấn mạnh sự hy sinh cá nhân (như Thánh Phaolô: "Khốn thân tôi nếu tôi không loan báo Tin Mừng!" – 1Cr 9:16).
Văn hóa và xã hội: Tránh hiểu lầm: Ở Việt Nam, nơi lịch sử có những xung đột tôn giáo, "truyền giáo" có thể bị hiểu là "tuyên truyền" hoặc vi phạm tự do tôn giáo theo Hiến Pháp. Loan báo Tin Mừng mang tính trung lập hơn, phù hợp với tinh thần đối thoại liên tôn mà Hội Đồng Giám Mục Việt Nam khuyến khích. Ví dụ, trong các chương trình mục vụ cộng đồng, như giúp đỡ nạn nhân thiên tai, dùng loan báo Tin Mừng giúp nhấn mạnh phục vụ chứ không phải chiêu mộ.
Mục Vụ: Tăng tính hấp dẫn và hiệu quả: Trong thế giới hiện đại, nơi con người nghi ngờ các tổ chức tôn giáo, loan báo Tin Mừng qua mạng xã hội hoặc hoạt động xã hội (như các nhóm trẻ Công Giáo ở Sài Gòn) dễ tiếp cận hơn. Các thừa sai hiện đại, như những tình nguyện viên ở châu Phi hoặc Việt Nam miền núi, chứng tá bằng đời sống, không cần "truyền" mà chỉ "loan báo" qua hành động.
Hội Nhập Văn Hóa: Công Đồng Vatican II trong "Ad Gentes" kêu gọi sứ mệnh phải tôn trọng văn hóa địa phương. Loan báo Tin Mừng cho phép "nhập thể" Tin Mừng vào văn hóa Việt, như kết hợp với lễ hội dân gian, thay vì "truyền" một cách ngoại lai.

Ứng dụng thực tế trong đời sống Kitô Hữu Việt Nam
Ở Việt Nam ngày nay (năm 2026, với bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng ở TP. Hồ Chí Minh), việc áp dụng các thuật ngữ này rất thực tiễn. Ví dụ:

Trong giáo xứ: Thay vì "lớp truyền giáo", dùng "khóa loan báo Tin Mừng" cho dự tòng.
Trong truyền thông: Các kênh như Truyền Thông Công Giáo Việt Nam ưu tiên loan báo Tin Mừng để thu hút giới trẻ.
Trong sứ mệnh quốc tế: Các thừa sai Việt Nam đang hoạt động ở Campuchia hay Lào, nhấn mạnh phục vụ cộng đồng.

Nếu dùng sai, có thể dẫn đến hiểu lầm, như trong các cuộc đối thoại với chính quyền hoặc tôn giáo khác. Ngược lại, dùng đúng giúp xây dựng hình ảnh Giáo Hội tích cực.
Hướng tới một sứ mệnh chân thực
Tóm lại, chỉ dùng "truyền giáo" khi lịch sử hoặc ngữ cảnh đòi hỏi, còn lại ưu tiên loan báo Tin Mừng và thừa sai để phản ánh đúng bản chất yêu thương của đức tin Kitô giáo. Sự lựa chọn này không chỉ là vấn đề ngôn ngữ mà còn là cách sống đức tin, giúp sứ mệnh trở nên hiệu quả và chân thành hơn. Trong bối cảnh Việt Nam hiện đại, với sự phát triển của xã hội số và đối thoại liên văn hóa, việc này càng quan trọng để Tin Mừng thực sự là "tin vui" cho mọi người. Nếu bạn đang tham gia mục vụ, hãy bắt đầu bằng việc áp dụng trong đời sống hàng ngày – đó chính là cách loan báo Tin Mừng tốt nhất!

Nguồn tin: Lm. Anmai, CSsR tổng hợp