GIA ĐÌNH: NƠI GẶP GỠ CỦA CÁC THẾ HỆ TRONG TINH THẦN ĂN THEO THUỞ Ở THEO THÌ VÀ SỰ VÂNG PHỤC THÁNH Ý

Trong dòng chảy miên man của thời gian, mỗi gia đình được ví như một bến đỗ bình yên, nơi những con sóng của nhiều thế hệ cùng vỗ về và hội tụ. Tuy nhiên, thực tế đời sống thường nhật lại cho thấy bến đỗ ấy đôi khi không hề lặng sóng. Những va chạm, những khác biệt về quan điểm và lối sống giữa ông bà, cha mẹ và con cái là một thực tại tất yếu mà bất cứ tổ ấm nào cũng phải đối mặt. Để giữ vững mái nhà ấy trước những biến động của thời đại, cha ông ta đã đúc kết một bài học tu đức nhân bản vô cùng sâu sắc qua câu tục ngữ: “Ăn theo thuở, ở theo thì”. Đây không đơn thuần là một lời khuyên về cách ứng xử khôn khéo mang tính thực dụng, mà sâu xa hơn, đó là một linh đạo về sự thích nghi, lòng cảm thông và tinh thần vâng phục – một sự vâng phục không phải là nô lệ, mà là cùng nhau lắng nghe tiếng gọi của Chân, Thiện, Mỹ trong thánh ý Thiên Chúa.

Mỗi con người sinh ra đều mang hơi thở của thời đại mình sống. Hoàn cảnh xã hội, giáo dục và những biến cố lịch sử đóng vai trò như một khuôn đúc nhào nặn nên não trạng và lối sống của mỗi cá nhân. Chúng ta thấy trong một gia đình tam đại đồng đường, ông bà thường là những người giữ lửa cho truyền thống. Đối với họ, những giá trị cũ, những nề nếp gia phong được hun đúc qua bao thăng trầm là báu vật không gì đánh đổi được. Họ quý trọng sự tiết kiệm, lòng chung thủy son sắt và những lễ nghi vốn đã tạo nên bản sắc gia đình. Trong mắt ông bà, sự ổn định là nền móng của hạnh phúc. Họ nhìn thế giới bằng lăng kính của sự chiêm nghiệm, nơi những giá trị vĩnh cửu luôn đứng vững trước mọi phong ba.

Tiếp nối thế hệ ấy là cha mẹ, những người đang trực tiếp gánh vác trách nhiệm kinh tế và giáo dục. Họ đứng ở ngã ba đường, một bên là trách nhiệm bảo tồn những gì ông bà để lại, một bên là áp lực phải thích nghi với guồng quay hối hả của xã hội hiện đại để lo cho con cái. Đối với cha mẹ, sự ổn định và nề nếp thường được đặt lên hàng đầu. Họ lo toan cho từng bữa ăn, giấc ngủ và tương lai của con cái với tất cả sự nhọc nhằn. Chính sự lo toan ấy đôi khi khiến họ trở nên khắt khe và cứng nhắc. Họ mong muốn con cái đi trên con đường an toàn mà họ đã từng đi, vì họ tin rằng kinh nghiệm của quá khứ chính là tấm khiên bảo vệ tốt nhất cho thế hệ mai sau.

Tuy nhiên, thế hệ con cái lại lớn lên trong một bầu khí hoàn toàn khác. Đó là kỷ nguyên của công nghệ, của sự đổi mới không ngừng và khao khát tự do cá nhân mãnh liệt. Người trẻ hôm nay không còn hài lòng với việc “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó”. Họ muốn khẳng định bản thân, muốn bứt phá khỏi những khuôn mẫu cũ kỹ mà họ cho là lỗi thời. Họ nhạy bén với cái mới, họ sống nhanh, sống vội và đôi khi quá tự tin vào sự hiểu biết của mình về thế giới phẳng. Đối với họ, tự do là hơi thở, và sự đổi mới là động lực để phát triển. Chính sự khác biệt về ưu tiên giá trị này đã tạo nên những khoảng cách vô hình, nhưng đôi khi lại sâu hoắm trong lòng một mái nhà.

Sâu thẳm trong những xung đột gia đình thường là sự hiện diện của “bầu da cũ” và “rượu mới” như lời dụ ngôn trong Tin Mừng. Cha mẹ, với lòng yêu thương đôi khi mang tính chiếm hữu, thường cố gắng dùng bầu da cũ của kinh nghiệm quá khứ để bắt con cái phải chứa đựng rượu mới của thời đại hôm nay. Họ quên rằng rượu mới có sức ép và sự lên men mãnh liệt, nếu bầu da không đủ độ co giãn, nó sẽ bị rách và rượu sẽ đổ ra. Kinh nghiệm là quý giá, nhưng nếu kinh nghiệm ấy trở thành một định kiến xơ cứng, nó sẽ bóp nghẹt sự sáng tạo và khát vọng của người trẻ. Ngược lại, người trẻ vì quá mải mê với men rượu mới mà dễ dàng xem nhẹ những giá trị cốt lõi, những nền tảng đạo đức mà lớp người đi trước đã phải đánh đổi bằng cả mồ hôi và nước mắt mới xây dựng nên. Họ coi thường bầu da cũ mà không biết rằng chính nó đã từng giữ cho rượu được thơm ngon qua bao mùa nắng mưa.

Sự áp đặt từ phía người lớn hay sự chống đối quyết liệt từ phía người trẻ đều chỉ là những miếng vá khập khiễng trên tấm áo gia đình. Một tấm áo cũ nếu được vá bằng một miếng vải mới chưa qua xử lý, khi giặt sẽ co rút lại và làm rách thêm chỗ cũ. Cũng vậy, khi chúng ta cố gắng giải quyết mâu thuẫn bằng quyền lực hay bằng sự nổi loạn, chúng ta chỉ làm cho những tổn thương thêm sâu sắc. Tình yêu gia đình không thể bền vững nếu nó thiếu đi sự thấu cảm – khả năng đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu vì sao họ lại suy nghĩ và hành động như vậy. “Ăn theo thuở, ở theo thì” chính là lời mời gọi mỗi thành viên hãy biết buông bỏ cái tôi độc tôn của mình để hòa nhập vào nhịp sống chung. Đó là sự linh hoạt của một tâm hồn biết yêu thương, biết lúc nào cần cứng rắn để giữ gìn đạo lý, lúc nào cần mềm mỏng để đón nhận sự đổi thay.

Để thực sự hóa giải những khác biệt này, chúng ta cần một điểm tựa cao hơn cả cái tôi của mỗi người, đó chính là tinh thần vâng phục. Nhắc đến vâng phục, người ta thường nghĩ ngay đến sự phục tùng của cấp dưới đối với cấp trên, của con cái đối với cha mẹ. Nhưng theo tinh thần mà ngôn sứ Sa-mu-en đã nhắc nhở: “Vâng nghe thì tốt hơn dâng hy lễ”, sự vâng phục mang một chiều kích tâm linh sâu thẳm. Vâng phục ở đây trước hết là vâng phục Thiên Chúa – Đấng là nguồn gốc của mọi gia đình. Trong một gia đình Kitô hữu, vâng phục không phải là một chiều, mà là tất cả các thành viên cùng nhau lắng nghe tiếng Chúa. Khi ông bà, cha mẹ và con cái cùng quỳ xuống trước nhan Ngài, mọi khoảng cách về tuổi tác và não trạng sẽ dần tan biến.

Khi cha mẹ vâng phục tiếng Chúa, họ sẽ học được cách yêu thương con cái bằng sự bao dung của Thiên Chúa Cha. Họ sẽ biết tôn trọng tự do của con cái như Ngài đã tôn trọng con người. Thay vì áp đặt, họ trở thành những người đồng hành, dùng sự khôn ngoan của mình để định hướng thay vì ra lệnh. Họ hiểu rằng con cái là quà tặng Thiên Chúa trao phó, chứ không phải là tài sản để họ nhào nặn theo ý riêng. Sự vâng phục giúp cha mẹ nhận ra rằng “rượu mới” của con cái cũng có những giá trị tốt lành mà họ cần học hỏi để làm mới lại tâm hồn mình.

Về phía con cái, sự vâng phục tiếng Chúa sẽ giúp họ nhận ra sự hiện diện của Ngài nơi cha mẹ và ông bà. Khi biết lắng nghe tiếng Chúa, người trẻ sẽ thấy rằng những lời răn dạy của cha mẹ không phải là rào cản, mà là sự bảo bọc đầy yêu thương. Họ sẽ biết trân trọng những giá trị truyền thống không phải vì tính cổ xưa của nó, mà vì đó là những chân lý đã được thử thách qua thời gian. Sự vâng phục giúp người trẻ biết kiềm chế cái tôi kiêu ngạo, biết khiêm tốn học hỏi và biết rằng sự tự do đích thực chỉ có được khi con người sống đúng với đạo lý và trách nhiệm.

Gia đình sẽ trở thành một bài ca hiệp nhất khi mỗi thành viên biết thực hành sự vâng phục hỗ tương. Đó là sự vâng phục vì lòng kính sợ Chúa và yêu mến nhau. Khi có một vấn đề nảy sinh, thay vì tranh cãi để xem ai đúng ai sai, gia đình hãy cùng nhau hỏi: “Chúa muốn chúng ta làm gì trong lúc này?”. Câu hỏi ấy sẽ mở ra một lối thoát cho những bế tắc. Tiếng Chúa thường không vang lên trong những tiếng la hét hay sự im lặng lạnh lùng, nhưng trong sự lắng nghe chân thành và dịu dàng. Chính lúc lắng nghe nhau, chúng ta đang lắng nghe Chúa. Và chính lúc chúng ta chấp nhận thay đổi mình vì lợi ích của người khác, chúng ta đang thực hiện lời mời gọi “ăn theo thuở, ở theo thì” một cách trọn vẹn nhất.

Sự thích nghi trong gia đình không phải là sự đánh mất bản sắc, mà là sự mở rộng trái tim. Một người ông biết chơi đùa với cháu bằng những trò chơi hiện đại, một người cha biết lắng nghe những trăn trở về định hướng nghề nghiệp khác lạ của con, một người trẻ biết dành thời gian để nghe ông bà kể chuyện xưa với lòng tôn kính... đó chính là những biểu hiện đẹp đẽ nhất của đức mến. Khi tình yêu đủ lớn, sự khác biệt không còn là ngăn cách, mà trở thành sự phong phú. Mỗi thế hệ mang đến một màu sắc riêng, một âm điệu riêng để cùng nhau dệt nên một bức tranh gia đình hài hòa và sống động.

Chúng ta cũng cần nhận ra rằng, xã hội dù có thay đổi đến đâu, những nhu cầu cơ bản của tâm hồn con người vẫn không đổi. Ai cũng khao khát được yêu thương, được thấu hiểu và được thuộc về. Những giá trị như lòng hiếu thảo, sự thủy chung, tinh thần hy sinh vẫn luôn là những cột trụ vững chắc cho mọi thời đại. “Ở theo thì” không có nghĩa là chạy theo những trào lưu phù phiếm của xã hội mà đánh mất linh hồn của gia đình. Trái lại, đó là sự khôn ngoan để trình bày những giá trị vĩnh cửu ấy dưới một ngôn ngữ và hình thức mà thế hệ hôm nay có thể đón nhận và yêu mến.

Lòng vâng phục Chúa còn giúp chúng ta đối diện với những thất bại và đổ vỡ trong gia đình bằng sự hy vọng. Không có gia đình nào là hoàn hảo, và cũng không có sự giao thoa thế hệ nào mà không có vết xước. Nhưng khi chúng ta cùng nhìn về một hướng, cùng lắng nghe một tiếng nói của Sự Thật, chúng ta sẽ có sức mạnh để tha thứ và làm lại từ đầu. Sự vâng phục dạy chúng ta biết buông bỏ những oán hờn, những tự ái cá nhân để xây dựng lại nhịp cầu cảm thông. Đó là một tiến trình tu đức liên lỉ, một cuộc hoán cải hằng ngày của mỗi thành viên để gia đình thực sự trở thành giáo hội tại gia.

Cuối cùng, gia đình là nơi đào tạo những con người cho xã hội và cho Nước Trời. Một người con biết vâng phục cha mẹ trong tình yêu sẽ dễ dàng vâng phục Thiên Chúa trong đức tin. Một người cha biết lắng nghe con cái sẽ dễ dàng lắng nghe tiếng khóc của những người nghèo khổ trong xã hội. Sự thích nghi và thấu cảm học được dưới mái nhà chính là hành trang quý giá nhất để mỗi cá nhân bước vào đời. Khi chúng ta biết “ăn theo thuở, ở theo thì” với nhau, chúng ta đang thực hành lời dạy của Thầy Chí Thánh: “Hãy yêu thương nhau như Thầy đã yêu thương anh em”. Tình yêu ấy không loại trừ sự khác biệt, nhưng ôm lấy sự khác biệt để thăng hoa nó.

Lạy Chúa, xin ban cho mỗi gia đình chúng con ơn biết lắng nghe. Xin cho ông bà, cha mẹ chúng con sự kiên nhẫn và bao dung của bầu da mới luôn sẵn sàng đón nhận những chuyển biến của thời đại. Xin cho giới trẻ chúng con lòng khiêm tốn và biết ơn để không bao giờ quên đi cội rễ của mình. Xin giúp chúng con biết vâng phục thánh ý Chúa trong mọi hoàn cảnh, để dù thời thế có đổi thay, dù rượu có mới hay cũ, thì tình yêu trong gia đình chúng con vẫn luôn nồng nàn và thơm ngát hương vị của Tin Mừng. Ước gì mỗi ngày trôi qua, chúng con biết cùng nhau dệt nên tấm áo gia đình lành lặn, không bằng những miếng vá gượng ép, nhưng bằng những sợi chỉ của sự thấu cảm, nhẫn nại và vâng phục thánh ý Chúa. Bởi chỉ khi cùng nhau lắng nghe tiếng Chúa, chúng con mới tìm thấy con đường dẫn đến hạnh phúc đích thực và sự bình an viên mãn cho mái ấm của mình.