BẢY ĐIỂM NHẤN TỪ VĂN KIỆN TÒA THÁNH VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO NĂM 2025: TIẾNG NÓI CỦA LƯƠNG TÂM CÔNG GIÁO TRƯỚC NGÃ RẼ CỦA THỜI ĐẠI SỐ

Thứ tư - 07/01/2026 19:08

Trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, chưa bao giờ chúng ta đứng trước một ngã rẽ vừa kỳ vĩ lại vừa đầy rẫy những thách đố hiện sinh như thời đại hôm nay, khi mà Trí tuệ Nhân tạo (AI) không còn là những câu chuyện viễn tưởng mà đã len lỏi vào từng hơi thở của cuộc sống thường nhật. Giữa bối cảnh ấy, Mẹ Giáo hội, với sự khôn ngoan được Thần Khí soi dẫn qua hàng ngàn năm, không bao giờ đứng bên lề của những biến chuyển xã hội, nhưng luôn hiện diện như một người Mẹ hiền từ và một người Thầy khôn ngoan để soi rọi ánh sáng Tin Mừng vào những vùng tối sáng của công nghệ. Văn kiện mới nhất của Tòa Thánh về Trí tuệ Nhân tạo, được công bố vào năm 2025 và được Catholic-Link đúc kết qua bảy điểm nhấn quan trọng, không chỉ là một văn bản mang tính kỹ thuật hay pháp lý, mà đích thực là một lời mời gọi khẩn thiết, một tiếng kêu của lương tâm, nhắc nhở con người về vị trí đích thực của mình trong công trình Sáng Tạo. Chúng ta hãy cùng nhau đi sâu vào suy tư này, không phải bằng những gạch đầu dòng khô khan, mà bằng sự chiêm nghiệm liên lỉ của một tâm hồn khao khát tìm kiếm Chân, Thiện, Mỹ.
Điểm nhấn đầu tiên và cũng là nền tảng cốt yếu nhất mà Giáo hội luôn xác quyết, đó là vị trí tối thượng của phẩm giá nhân vị trong mọi sự phát triển công nghệ. Thiên Chúa đã tạo dựng con người theo hình ảnh và họa ảnh của Ngài (Imago Dei), trao ban cho con người linh hồn bất tử và khả năng suy tư, yêu thương và tự do, những điều mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu, có thể sở hữu được. Văn kiện năm 2025 nhấn mạnh rằng AI phải luôn là công cụ phục vụ con người, chứ không được phép trở thành ông chủ hay tác nhân thay thế con người. Trong ngôn ngữ của đức tin, chúng ta hiểu rằng công nghệ là hoa trái của trí tuệ mà Thiên Chúa ban tặng, là sự cộng tác của con người vào công trình sáng tạo tiếp diễn, nhưng sự sáng tạo ấy phải luôn hướng về việc thăng tiến sự sống và bảo vệ phẩm giá của từng cá nhân, từ khi thụ thai cho đến cái chết tự nhiên. Nguy cơ lớn nhất mà chúng ta đang đối diện là sự "vật hóa" con người và "nhân hóa" máy móc, khi mà các thuật toán bắt đầu định đoạt số phận của một con người thông qua các chỉ số tín dụng, khả năng xin việc, hay thậm chí là quyền được chăm sóc y tế. Giáo hội cảnh báo rằng, một khi chúng ta để cho máy móc quyết định giá trị của một nhân vị dựa trên dữ liệu, chúng ta đang xúc phạm đến chính Đấng Tạo Hóa, Đấng đã yêu thương mỗi người bằng một tình yêu duy nhất và không thể thay thế.
Tiếp nối dòng suy tư về phẩm giá, điểm nhấn thứ hai mời gọi chúng ta nhìn vào vấn đề công bằng xã hội và sự lựa chọn ưu tiên cho người nghèo trong kỷ nguyên số. Học thuyết xã hội của Giáo hội luôn dạy rằng sự phát triển đích thực phải là sự phát triển của toàn thể con người và của mọi người, không loại trừ ai. Thế nhưng, văn kiện của Tòa Thánh chỉ ra một thực tế đau lòng rằng Trí tuệ Nhân tạo đang có nguy cơ khoét sâu thêm hố sâu ngăn cách giữa người giàu và người nghèo, giữa các quốc gia phát triển và các quốc gia đang phát triển. Sự bất bình đẳng về dữ liệu (data inequality) có thể dẫn đến những hình thức thực dân mới, nơi mà các tập đoàn công nghệ khổng lồ nắm giữ quyền lực thao túng, còn những người nghèo khổ, những người không có tiếng nói, lại trở thành nạn nhân của những định kiến thuật toán. Chúng ta hãy hình dung về những người anh chị em bé mọn bị từ chối vay vốn, bị từ chối bảo hiểm, hay bị giám sát chặt chẽ chỉ vì thuật toán nhận diện họ thuộc về một nhóm yếu thế nào đó. Lương tâm Công giáo đòi hỏi chúng ta phải đặt câu hỏi: Liệu công nghệ này có đang phục vụ cho công ích (bonum commune), hay chỉ phục vụ cho lợi nhuận của một nhóm nhỏ? Nếu AI không giúp người nghèo được nâng đỡ, nếu nó không giúp bánh mì được chia đều hơn, thì đó là một sự thất bại về mặt luân lý, bất chấp những thành tựu rực rỡ về mặt kỹ thuật.
Điều này dẫn chúng ta đến suy tư thứ ba về trách nhiệm luân lý và quyền tự quyết của con người. Trong thần học luân lý, hành vi nhân linh (actus humanus) đòi hỏi sự hiểu biết và tự do. Một thuật toán, dù có khả năng xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây, vẫn chỉ là một chuỗi các mã lệnh vô hồn, không có lương tri, không có khả năng cảm thấu nỗi đau hay niềm vui, và do đó, không thể chịu trách nhiệm đạo đức. Giáo hội cảnh báo mạnh mẽ về xu hướng "thoái thác trách nhiệm" cho máy móc. Chúng ta không thể nói "máy tính đã làm sai" để biện minh cho những hậu quả tai hại gây ra cho đồng loại. Văn kiện năm 2025 nhắc nhở rằng, đằng sau mỗi thuật toán là con người lập trình, và cuối cùng, con người sử dụng phải là người chịu trách nhiệm trước Thiên Chúa và xã hội về các quyết định của mình. Đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như y khoa, tư pháp, hay quân sự, quyền quyết định sau cùng (human in the loop) phải luôn thuộc về con người. Chúng ta không được phép trao quyền sinh sát hay phán xét phẩm giá người khác vào tay một "hộp đen" công nghệ mà chúng ta không thể thấu hiểu hay kiểm soát. Giữ vững quyền tự quyết này chính là giữ vững tư cách làm người, tư cách của một thụ tạo biết chịu trách nhiệm trước Đấng Tối Cao.
Một khía cạnh khác cũng được Tòa Thánh đặc biệt quan tâm trong điểm nhấn thứ tư, đó là vấn đề Sự Thật và thách đố của thông tin giả trong thế giới ảo. Đức Giêsu đã phán: "Sự thật sẽ giải phóng anh em." Tuy nhiên, trong kỷ nguyên của AI tạo sinh (Generative AI), ranh giới giữa thực và ảo, giữa sự thật và dối trá đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Deepfake, tin giả, và những nội dung được ngụy tạo tinh vi có khả năng thao túng dư luận, gieo rắc hận thù, và làm xói mòn niềm tin giữa người với người. Dưới cái nhìn của đức tin, sự dối trá là công cụ của ma quỷ, kẻ được gọi là "cha của sự gian dối." Khi AI được sử dụng để bóp méo sự thật, để bôi nhọ nhân phẩm, hay để lừa dối cộng đồng, nó đang trở thành công cụ của sự dữ. Giáo hội kêu gọi các tín hữu và tất cả những người thiện chí phải trau dồi một "lương tâm số" nhạy bén, biết phân định (discernment) đâu là lúa, đâu là cỏ lùng trong biển thông tin hỗn độn. Hơn thế nữa, các nhà phát triển công nghệ có bổn phận luân lý phải tôn trọng sự thật, minh bạch trong các quy trình tạo ra nội dung, vì sự thật là nền tảng của hòa bình và công lý. Chúng ta được mời gọi trở thành những chứng nhân của Sự Thật, sử dụng công nghệ để loan báo Tin Mừng, để lan tỏa vẻ đẹp và sự thiện hảo, thay vì để nó trở thành màn sương mù che khuất nhan thánh Chúa nơi tha nhân.
Điểm nhấn thứ năm chạm đến chiều kích tương quan và tình huynh đệ. Thiên Chúa là một sự hiệp thông của Ba Ngôi, và con người được tạo dựng để sống trong mối tương quan với Chúa và với nhau. Thế nhưng, văn kiện cảnh báo về nguy cơ của sự cô lập và sự thay thế các mối tương quan thực bằng các tương tác ảo. AI có thể tạo ra những người bạn ảo, những người yêu ảo, mang lại cảm giác được thấu hiểu và an ủi, nhưng đó chỉ là những mô phỏng vô hồn, thiếu vắng hơi ấm của tình người đích thực và sự hy sinh của tình yêu agape. Giáo hội lo ngại rằng con người, đặc biệt là giới trẻ, có thể chìm đắm trong thế giới ảo ảnh này mà quên đi người thân cận bằng xương bằng thịt đang hiện diện bên cạnh, những người đang cần sự giúp đỡ cụ thể. Tình yêu Kitô giáo đòi hỏi sự hiện diện, sự chạm đến, sự "cùng chịu đau khổ" (compassion), điều mà không một chatbot nào có thể làm được. Công nghệ phải là cây cầu nối kết con người lại gần nhau hơn, giúp chúng ta vượt qua những rào cản địa lý để thực thi bác ái, chứ không phải là bức tường ngăn cách chúng ta trong những ốc đảo của sự cô đơn. Chúng ta cần cảnh giác để không biến mình thành những nô lệ của cảm xúc kỹ thuật số, đánh mất khả năng rung cảm trước nỗi đau thực sự của đồng loại.
Từ những lo ngại về tương quan cá nhân, văn kiện mở rộng tầm nhìn ra chiều kích chính trị và hòa bình thế giới ở điểm nhấn thứ sáu. Giáo hội bày tỏ sự quan ngại sâu sắc về việc ứng dụng AI trong quân sự, đặc biệt là các hệ thống vũ khí tự hành (Lethal Autonomous Weapons Systems). Việc trao quyền cho máy móc quyết định tước đoạt mạng sống con người là một sự vi phạm nghiêm trọng luật luân lý và luật nhân đạo quốc tế. Chiến tranh, tự bản chất, đã là một thất bại của nhân loại, nhưng chiến tranh được điều khiển bởi thuật toán lạnh lùng sẽ làm mất đi chút nhân tính cuối cùng còn sót lại trong xung đột, đó là khả năng thương xót và dừng lại trước nỗi đau của kẻ thù. Tòa Thánh, với tư cách là sứ giả của hòa bình, kêu gọi cộng đồng quốc tế cấm các loại vũ khí này và sử dụng AI cho mục đích kiến tạo hòa bình, giải quyết các xung đột thông qua đối thoại và phân tích dữ liệu để dự báo và ngăn chặn khủng hoảng nhân đạo. Công nghệ phải là thanh gươm rèn thành lưỡi cày, là ngọn giáo rèn thành lưỡi liềm, phục vụ cho sự sống chứ không phải cho sự chết chóc và hủy diệt.
Cuối cùng, điểm nhấn thứ bảy là lời kêu gọi khẩn thiết về một cơ chế quản trị toàn cầu và đạo đức học thuật toán (Algor-ethics). Giáo hội nhận thấy rằng các quốc gia riêng lẻ không thể giải quyết trọn vẹn các thách thức của AI vì tính chất xuyên biên giới của nó. Cần có một hiệp ước toàn cầu, dựa trên các giá trị nhân văn phổ quát và luật tự nhiên, để điều chỉnh sự phát triển của AI. Tuy nhiên, luật pháp chỉ là rào chắn bên ngoài; điều quan trọng hơn là sự hoán cải của con tim và sự hình thành đạo đức nơi những người làm công nghệ. Giáo hội mời gọi các kỹ sư, các nhà khoa học, các doanh nhân hãy để cho đức tin và lương tâm soi dẫn công việc của mình. Đạo đức không thể là một miếng dán thêm vào sau khi sản phẩm đã hoàn thành, mà phải là cốt lõi ngay từ khâu thiết kế (ethics by design). Đây là một lời mời gọi cộng tác đại đồng, nơi Giáo hội sẵn sàng đối thoại với thế giới khoa học, không phải để kìm hãm sự tiến bộ, mà để định hướng cho sự tiến bộ ấy đi đúng quỹ đạo của kế hoạch Thiên Chúa, hướng về một nền văn minh tình thương.
Nhìn lại toàn bộ bảy điểm nhấn từ văn kiện năm 2025, chúng ta thấy toát lên một tinh thần lạc quan nhưng thận trọng, một cái nhìn thực tế nhưng đầy hy vọng của Giáo hội. Công nghệ không xấu, chính ý hướng của con người mới quyết định giá trị của nó. Trí tuệ Nhân tạo là một món quà, nhưng cũng là một thử thách lớn lao cho tự do và trách nhiệm của chúng ta. Sống giữa lòng thế giới đang thay đổi từng ngày, người Công giáo không được phép sợ hãi hay trốn chạy, mà phải dấn thân vào "lục địa kỹ thuật số" này với hành trang là Lời Chúa và Giáo huấn xã hội của Hội Thánh. Chúng ta phải là men, là muối, là ánh sáng, đem tinh thần của Tin Mừng thấm nhập vào các thuật toán, vào các dòng mã lệnh, để biến chúng thành công cụ vinh danh Thiên Chúa và phục vụ con người. Cuộc hành trình này đòi hỏi sự tỉnh thức liên lỉ, sự cầu nguyện không ngừng để xin ơn khôn ngoan, và sự can đảm để nói lên tiếng nói của sự thật. Ước gì mỗi khi chúng ta chạm tay vào bàn phím hay tương tác với một hệ thống thông minh, chúng ta đều nhớ rằng mình đang nắm giữ một quyền năng cần được hướng dẫn bởi tình yêu thương. Nguyện xin Chúa Thánh Thần, Đấng là Nguồn Mọi Sự Khôn Ngoan, soi sáng cho các nhà lãnh đạo, các nhà khoa học và mỗi người chúng ta, để nhân loại không bao giờ lạc mất chính mình trong mê cung của công nghệ, nhưng luôn biết dùng mọi phương tiện để tìm về bến bờ của Chân Lý và Sự Sống đời đời.

Nguồn tin: Lm. Anmai, CSsR