BẠN BIẾT GÌ VỀ LỄ HIỂN LINH?

Thứ hai - 05/01/2026 02:20

Lễ Hiển Linh, còn được gọi là Lễ Chúa Hiển Linh hay Lễ Ba Vua trong truyền thống dân gian, là một trong những lễ trọng quan trọng nhất trong niên lịch Kitô giáo, đặc biệt là trong Giáo hội Công giáo. Đây là dịp để các tín hữu suy niệm về sự mạc khải (hiển linh) của Chúa Giêsu Kitô với thế gian, không chỉ dành riêng cho dân Do Thái mà còn cho mọi dân tộc. Lễ này không chỉ mang ý nghĩa thần học sâu sắc mà còn gắn liền với lịch sử, văn hóa và các biểu tượng phong phú, từ nguồn gốc cổ xưa chống lại các lễ hội ngoại giáo đến các nghi thức hiện đại. Chúng ta sẽ khám phá chi tiết về ngày cử hành, lịch sử thiết lập, ý nghĩa thần học, sự khác biệt giữa truyền thống Đông và Tây phương, tên gọi, cũng như vai trò của các nhà chiêm tinh cùng những món quà họ dâng tặng. Tất cả đều dựa trên các tài liệu phụng vụ, lịch sử và Kinh Thánh để đảm bảo tính chính xác tuyệt đối.

NGÀY CỬ HÀNH LỄ HIỂN LINH TRONG GIÁO HỘI CÔNG GIÁO

Theo luật phụng vụ của Sách Lễ Rôma (Missale Romanum), Lễ Hiển Linh được cử hành chính thức vào ngày 6 tháng 1 hàng năm. Ngày này đánh dấu sự kết thúc của Mùa Giáng Sinh truyền thống (kéo dài 12 ngày từ 25/12 đến 6/1) và mở đầu cho Mùa Thường Niên. Tuy nhiên, nguyên tắc này không phải là tuyệt đối mà có những ngoại lệ linh hoạt, nhằm phù hợp với hoàn cảnh xã hội và văn hóa ở các quốc gia khác nhau. Cụ thể, ở những nước mà ngày 6/1 không phải là ngày nghỉ lễ quốc gia hoặc ngày lễ buộc (holy day of obligation), Giáo hội địa phương có thể chuyển việc cử hành lễ này sang ngày Chúa Nhật gần nhất nằm trong khoảng thời gian từ ngày 2 đến ngày 8 tháng Giêng. Quy định này được Hội đồng Giám mục các quốc gia phê chuẩn và áp dụng rộng rãi, ví dụ như ở Mỹ, Anh, Úc và một số nước châu Âu, nơi lễ thường rơi vào Chúa Nhật đầu tiên sau năm mới để tiện cho tín hữu tham dự Thánh Lễ mà không ảnh hưởng đến công việc.
Lý do cho sự linh hoạt này xuất phát từ mong muốn của Giáo hội Công giáo là làm cho phụng vụ trở nên gần gũi hơn với đời sống hàng ngày của tín hữu, đồng thời vẫn giữ nguyên tinh thần mạc khải của Chúa Giêsu. Ví dụ, trong năm 2026 (dựa trên lịch hiện tại là ngày 3/1/2026), ngày 6/1 rơi vào thứ Ba, nên ở Việt Nam – nơi ngày này không phải là ngày nghỉ lễ – lễ có thể được cử hành vào Chúa Nhật ngày 4/1 hoặc theo quyết định của Hội đồng Giám mục Việt Nam. Điều này giúp lễ hội không chỉ là một nghi thức tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng Kitô hữu quây quần, trao đổi bánh kẹo và chúc phúc lẫn nhau, như truyền thống "bánh vua" (galette des rois) ở Pháp, nơi người ta giấu một bức tượng nhỏ Chúa Hài Nhi vào bánh để tượng trưng cho sự tìm kiếm của các nhà chiêm tinh.

LỊCH SỬ THIẾT LẬP LỄ HIỂN LINH

Lễ Hiển Linh có nguồn gốc từ thế kỷ thứ 2-3 sau Công nguyên, nhưng được thiết lập chính thức vào khoảng năm 350 ở Giáo hội Tây phương. Ban đầu, lễ này được hình thành như một phản ứng Kitô giáo đối với các lễ hội ngoại giáo phổ biến trong Đế quốc Rôma. Cụ thể, nó liên quan chặt chẽ đến lễ "Mặt Trời Chiến Thắng" (Sol Invictus), một vị thần mặt trời được tôn thờ rộng rãi trong quân đội Rôma từ thế kỷ thứ 3. Thần Sol Invictus lấy cảm hứng từ huyền thoại Apollon của Hy Lạp và việc thờ phụng thần Mithra – một vị thần ánh sáng xuất phát từ Đông Phương (Iran cổ đại). Lễ hội ngoại giáo này thường được cử hành vào ngày 25/12, nhưng dần dần Kitô giáo "Kitô hóa" các yếu tố này để nhấn mạnh Chúa Giêsu như là "Ánh Sáng Thật" (Ga 1:9), vượt trội hơn mọi thần linh giả tạo.
Ở Giáo hội Tây phương, lễ được ghi nhận sớm nhất tại Lutèce (Paris ngày nay) từ năm 361. Ban đầu, Lễ Hiển Linh tập hợp ba sự kiện công khai đầu tiên của Chúa Giêsu vào cùng một ngày: (1) Các nhà chiêm tinh (hay đạo sĩ) từ Phương Đông đến bái lạy Chúa Hài Nhi tại Bêlem, (2) Phép rửa của Chúa Giêsu tại sông Giođan bởi Thánh Gioan Tẩy Giả, và (3) Phép lạ đầu tiên tại Tiệc cưới Cana (biến nước thành rượu). Tại Rôma, trọng tâm chính là việc thờ lạy của các nhà chiêm tinh, tượng trưng cho sự mạc khải Chúa Giêsu với dân ngoại. Ngược lại, các Kitô hữu Đông Phương nhấn mạnh hơn vào Phép rửa, coi đó là lúc Thiên Chúa Ba Ngôi hiển linh rõ ràng (Cha nói từ trời, Con chịu rửa, Thánh Thần hiện hình chim bồ câu).
Sự phân biệt giữa Lễ Hiển Linh và Lễ Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa chỉ được chính thức hóa vào năm 1570 bởi Công đồng Trentô (Tridentine Council), nhằm làm rõ các khía cạnh phụng vụ. Sau Công đồng Vatican II (1962-1965), Lễ Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa được tách riêng và cử hành vào Chúa Nhật ngay sau Lễ Hiển Linh (thường là ngày 7-13/1). Ở Đông Phương, lễ này trải qua sự tiến triển ngược lại: Ban đầu bao quát nhiều sự kiện nhưng dần tập trung vào Phép rửa, và đến nay, Giáo hội Chính Thống giáo vẫn đánh dấu ngày 6/1 bằng nghi thức làm phép nước (blessing of the waters), tượng trưng cho sự thanh tẩy và ánh sáng của Chúa Kitô. Nghi thức này thường diễn ra bên sông hoặc biển, nơi linh mục thả thập giá vào nước để các tín hữu nhảy xuống vớt, cầu xin ơn lành.
Để minh họa cho sự mạc khải này, hãy xem hình ảnh miêu tả các nhà chiêm tinh dâng quà cho Chúa Hài Nhi, một biểu tượng kinh điển của Lễ Hiển Linh.

Ý NGHĨA THẦN HỌC CỦA LỄ HIỂN LINH VÀ SỰ KHÁC BIỆT GIỮA ĐÔNG VÀ TÂY PHƯƠNG

Về mặt thần học, Lễ Hiển Linh nhấn mạnh rằng Chúa Giêsu là Ánh Sáng soi chiếu muôn dân (Is 60:1-6), mạc khải Thiên Chúa cho toàn nhân loại chứ không giới hạn ở dân Israel. Trong Tin Mừng Matthêu (Mt 2:1-12), câu chuyện các nhà chiêm tinh theo ngôi sao đến Bêlem là biểu tượng cho dân ngoại nhận biết Chúa, đối lập với vua Hêrôđê đại diện cho sự từ chối. Lễ này mời gọi Kitô hữu trở thành "ngôi sao" dẫn dắt người khác đến với Chúa, như lời Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II từng nhấn mạnh.
Sự khác biệt giữa Đông và Tây phương phản ánh sự đa dạng trong truyền thống Kitô giáo:

Khía Cạnh	Truyền Thống Tây Phương (Công Giáo Rôma)	Truyền Thống Đông Phương (Chính Thống Giáo)
Trọng Tâm Chính	Các nhà chiêm tinh bái lạy Chúa Hài Nhi, tượng trưng cho dân ngoại thờ lạy Chúa.	Phép rửa tại sông Giođan, mạc khải Thiên Chúa Ba Ngôi.
Ngày Cử Hành	6/1 hoặc Chúa Nhật gần nhất; tách riêng Lễ Phép Rửa sau Vatican II.	6/1 (lịch Julian: 19/1 lịch Gregorian), tập trung vào làm phép nước.
Ý Nghĩa Phụng Vụ	Kết hợp ba sự kiện ban đầu (chiêm tinh, phép rửa, Cana); nhấn mạnh vương quyền Chúa.	Tiến triển từ đa sự kiện sang tập trung phép rửa; nhấn mạnh thần tính Ba Ngôi.
Nghi Thức Nổi Bật	Phân phát bánh "Ba Vua", chúc phúc nhà cửa với phấn viết "C+M+B" (Christus Mansionem Benedicat).	Làm phép nước, thả thập giá vào sông; cầu xin ơn thanh tẩy.

Bảng trên cho thấy sự phong phú của Kitô giáo, nơi các truyền thống bổ trợ lẫn nhau mà không mâu thuẫn.

TÊN GỌI: "HIỂN LINH" HAY "THẦN HIỆN"?

Việc gọi lễ này là "Hiển Linh" (Epiphanie) hay "Thần Hiện" (Theophanie) phụ thuộc vào truyền thống ngôn ngữ và thần học. Từ "Epiphanie" xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ "epiphaneia" (từ động từ "phaïnô" nghĩa là "xuất hiện" hoặc "tỏ lộ"), chỉ sự xuất hiện của Thiên Chúa qua việc Nhập Thể của Chúa Giêsu tại Giáng Sinh (25/12). Tuy nhiên, Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương sử dụng "Theophanie" (từ "theos" nghĩa là Thiên Chúa và "phaïnô") để nhấn mạnh sự tỏ mình của Thiên Chúa Ba Ngôi tại Phép rửa của Chúa Giêsu (6/1). Trong tiếng Việt, "Hiển Linh" được dùng phổ biến ở Công giáo Rôma, trong khi "Thần Hiện" thường thấy ở ngữ cảnh Đông phương. Cả hai đều nhấn mạnh khía cạnh mạc khải, nhưng "Theophanie" mang tính Ba Ngôi rõ nét hơn.

CÁC NHÀ CHIÊM TINH VÀ NHỮNG MÓN QUÀ HỌ DÂNG TẶNG

Theo Tin Mừng Matthêu (Mt 2:11), các nhà chiêm tinh (magi) từ Phương Đông mang đến dâng Chúa Hài Nhi ba món quà: vàng, nhũ hương và một dược (myrrh). Những món quà này không chỉ là vật chất mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Vàng tượng trưng cho vương quyền của Chúa Giêsu – Ngài là Vua muôn vua. Nhũ hương (frankincense), một loại hương thơm dùng trong phụng tự, biểu lộ thần tính của Ngài – Chúa Giêsu là Thiên Chúa thật. Một dược (myrrh), một loại nhựa đỏ quý giá nhập từ Ả Rập, được dùng để ướp xác và làm hương cho đám cưới hoặc tẫn liệm. Truyền thống cho rằng Balthazar – một trong ba nhà chiêm tinh – dâng món quà này. Một dược gợi nhớ nhân tính của Chúa Giêsu, đặc biệt là sự chịu chết và mai táng, như Thánh Ambrôsiô (thế kỷ 4) mô tả. Được hòa với rượu, nó còn là thức uống giảm đau cho tử tội, giống như Chúa Giêsu được đề nghị trên thập giá (Mc 15:23).
Con số ba nhà chiêm tinh không được Kinh Thánh chỉ rõ, nhưng truyền thống Kitô giáo từ thế kỷ 8 xác định tên họ là Melchior (người già nhất, râu dài, đại diện Âu Châu), Gaspar (người trẻ nhất, đại diện Á Châu), và Balthazar (tuổi trung niên, râu ngắn, đại diện Phi Châu). Con số 3 tượng trưng cho: (1) Ba châu lục được biết thời cổ đại (Á, Phi, Âu), (2) Ba người con trai của Nôê (Sem, Cham, Japhet) đại diện nhân loại, (3) Ba món quà, và (4) Ba lứa tuổi của cuộc đời (già, trẻ, trung niên). Điều này nhấn mạnh tính phổ quát của ơn cứu độ.

LỄ HIỂN LINH TRONG ĐỜI SỐNG HIỆN ĐẠI

Lễ Hiển Linh không chỉ là một biến cố lịch sử mà còn là lời mời gọi đương đại: Hãy tìm kiếm Chúa như các nhà chiêm tinh, vượt qua bóng tối để đến với Ánh Sáng. Trong thế giới hôm nay, lễ này nhắc nhở về sự hòa nhập văn hóa và sứ mệnh truyền giáo, như Công đồng Vatican II nhấn mạnh. Dù ở Đông hay Tây, lễ vẫn là dịp để Kitô hữu làm phép nhà cửa, cầu xin Chúa chúc lành cho năm mới, và chia sẻ niềm vui với mọi người. Hy vọng qua bài viết dài này, bạn đã hiểu sâu hơn về Lễ Hiển Linh – một báu vật của đức tin Kitô giáo.

Nguồn tin: Lm. Anmai, CSsR